De stelling van Jolanda Bosch: militairen moeten over machtsmisbruik, seks en emoties praten

Als er geen vrouw te intimideren valt, wordt er wel een man tot pispaal gemaakt. Een marineschip met louter mannen om seksschandalen te voorkomen, heeft daarom geen zin, zegt psychologe Jolanda Bosch tegen Roel Janssen.

Jolanda Bosch is docent psychologie bij de Faculteit Militaire Wetenschappen aan de Nederlandse Defensie Academie te Breda (Foto Joyce van Belkom). Breda, 27-03-2006 Jolanda Bos, Docente psychologie aan de Defensie Leergangen (KMA) in Breda. © Joyce van Belkom Belkom, Joyce van

Defensie gaat pornovideo's in gemeenschappelijke ruimten verbieden. Is daarmee het probleem van de seksuele intimidatie opgelost?

'Nee. Er moeten veranderingen komen in de masculiene cultuur van defensie. De krijgsmacht is van oudsher een wit mannenbolwerk. Dat verander je niet alleen door meer vrouwen aan te nemen en te promoveren naar hogere rangen, maar door vragen te stellen bij de cultuur van de organisatie.'

Behoren pornofilms bij het ontbijt tot die cultuur?

'De krijgsmacht is een geseksualiseerde organisatie. Vroeger was het een gemeenschap van mannen onder elkaar en waar een gebrek aan is, daar worden grappen over gemaakt. Gegeven het feit dat er veel aandacht is voor alles wat met seks te maken heeft, moet je daar alert op zijn. Een leidinggevende moet dat ter discussie durven stellen. Mijn stelling is dat commandanten daarover meer openheid moeten tonen.'

Maar het is meer dan een kwestie vanbespreekbaarheid.

'Als je op uitzending bent of op een schip zit, is er nauwelijks onderscheid tussen privé en werk. Je bent erg lijfelijk bezig, je moet veel fysieke prestaties leveren. Terwijl fysieke kracht allang niet meer de kern van het werk is, want de krijgsmacht is sterk getechnologiseerd. Maar het ouderwetse beeld van 'man-tot-man-gevecht' bepaalt nog altijd de klassieke cultuur.'

Zet je de verhoudingen dan niet op scherp om in zo'n situatie jonge mannen en vrouwen intensief samen te laten werken en leven?

'Bij andere organisaties gebeurt dit ook. Alleen is het binnen defensie heftiger, omdat je zo'n duidelijke machtsstructuur hebt. Seksuele intimidatie is machtsmisbruik. Er bestaan weinig andere organisaties waar mensen op hun schouder laten zien hoeveel ze verdienen en wat hun hiërarchische positie is.'

Op een fregat (zoals de Tjerk Hiddes, red.) zitten 120 manschappen. Als er dan sprake is van groepsverkrachtingen, dan ben je daar als commandant toch van op de hoogte?

'Vergis je niet in de geslotenheid van wat er binnen een groep kan gebeuren. En je hebt op de marineschepen ook nog het traditionele verschil tussen 'benedendeks' en 'bovendeks'.'

Onlangs doken er verhalen op van tienermeisjes die voor een breezertje jongens oraal bevredigen. Als dat de mentaliteit is onder de laagopgeleide jongeren die de krijgsmacht rekruteert, moet je niet verbaasd zijn dat je aan boord seksuele excessen hebt.

'Het wangedrag komt van beide kanten. Er kan van alles gebeuren. Er zijn ook vrouwen die zich misdragen. Daarvan moet je als leidinggevende op de hoogte zijn. Hij of zij moet het goede voorbeeld geven en vooral dingen niet laten versloffen. Als je de manschappen niet aanspreekt op zaken als mentale hygiëne, gaat het absoluut mis.'

Het tolereren van drugs, drank en porno aan boord van een schip nodigt uit tot wangedrag.

'Dat wordt ook niet getolereerd. Er is een hoop niet toegestaan. Iedereen weet dat je geen drugs mag gebruiken, dat je je niet laveloos mag drinken'

Toch gebeurt het kennelijk.

'De werkelijkheid is soms anders dan de regels. Maar men weet dat het niet de bedoeling is. Er moet hard tegen worden opgetreden.

'Wat mij betreft moet er sprake zijn van zero tolerance. Als je hebt geconstateerd dat mensen over de schreef zijn gegaan, moet je ze ontslaan. En niet volstaan met overplaatsingen.'

Alle aandacht gaat nu naar excessen bij de marine. Hoe zit het bij andere onderdelen?

'Het is waarschijnlijk het topje van de ijsberg. Dicht op elkaar leven, in een afgesloten omgeving, nauwelijks scheiding van privé en werk, gevaarlijke omstandigheden, compounds waar je niet af kunt, iedereen die alles van elkaar weet, seksistische grappen en roddel - je komt dit bij alle krijgsmachtdelen tegen.'

En doen vrouwen daar aan mee?

'Je ziet bij sommige vrouwen dat ze de heersende masculiene cultuur overnemen.'

Is het niet verstandiger om legereenheden en marineschepen met louter mannen te hebben?

'Nee, want als er geen vrouwen zijn, gebeuren er andere dingen. Het gaat over groepsexcessen. Dat kan seksuele intimidatie zijn, of iemand tot pispaal van de groep maken. Sekse-gescheiden groepen zijn absoluut niet de oplossing.'

Ook al hebben die groepsprocessen een uitgesproken seksuele component naar vrouwen?

'Ja, want als het niet met vrouwen gebeurt, gebeurt het met mannen. Het homo-erotische aspect, ook als er geen sprake is van ongewenste intimiteiten, is een nog veel groter taboe.'

Als je deze onderwerpen aan de orde stelt, maak je van de krijgsmacht dan niet een soort welzijnsorganisatie?

'Een pelotonscommandant is voor een deel een sociaal werker. Binnen zo'n groep kom je heel veel problemen tegen. Heimwee, verschillende sociale achtergronden, gokproblemen, mensen uit gebroken gezinnen of met een geschiedenis van incest. Zo'n groep is een soort gezin waarvan je met zijn allen deel uitmaakt. Je werkt met elkaar samen en je vangt elkaar op.'

Moet je dan therapeutische kringgesprekken gaan houden?

'Nee, dat hoeft niet. Maar er moet wel over angst en emoties worden gesproken. Dit is een beroep waarbij angst een rol speelt. Het is emotioneel om zes maanden van huis te zijn en naar een wildvreemd land op missie te gaan. Macht blijft ook onbesproken. Niet de formele gezagsverhoudingen, maar de onzichtbare macht in een groep. Het klinkt soft, maar als militairen hun zwakke kanten niet kennen, kunnen ze ook hun kracht niet inzetten.'

En dan moet je ook het gesprek aangaan over seksualiteit.

'Ja. Het is een natuurlijk ook een kwestie van hormonen. Je hebt het over jonge mensen, tussen 18 en 25 jaar, die bezig zijn hun identiteit te zoeken.'

De introductie van vrouwen in de krijgsmacht is door de politiek opgedrongen als emancipatiebeleid. Roept het daarom nog altijd weerstand op?

'Die weerstand is er wel geweest, maar vermindert met de nieuwe generatie hoge officieren. Die zijn gewend aan een gemengde krijgsmacht en kijken er anders tegenaan.'

Of worden de seksschandalen gezien als bewijs dat men nooit aan gemengde troepen had moeten beginnen?

'Nee, een krijgsmacht zonder vrouwen kan niet meer. Er is een praktisch argument: personeelswerving. Als de krijgsmacht geen vrouwen werft, kom je niet aan de 6.000 nieuwe rekruten die er per jaar nodig zijn. Maar er is ook een principiële reden. Binnen de krijgsmacht worden heel verschillende taken uitgeoefend en daar heb je verschillende kwaliteiten voor nodig. Je hebt belang bij heterogeniteit van de groepen waarmee je werkt.'

Moet je op een marineschip of in een peloton dan juist méér vrouwen hebben?

'Men is nu nog te veel geneigd om de 'pijn te verdelen' over alle groepen, omdat men vrouwen vanwege de nadruk op fysieke prestaties beschouwt als 'de zwakste schakel'. Ik pleit er voor meer vrouwen bij elkaar te zetten. Je moet er voor zorgen dat je niet één of twee vrouwen in een token position hebt. Dan worden die vrouwen met elkaar vergeleken. Je kunt beter een peloton met louter mannen hebben en een peloton dat voor de helft uit vrouwen bestaat. Dan vallen die vrouwen niet meer op.'

Moeten alle onderdelen gemengd gemaakt worden? Oók de Onderzeedienst? In een onderzeeër zit de bemanning letterlijk boven op elkaar en is voor lange tijd opgesloten.

'Ik denk dat je geen uitzonderingen moet hebben. Als een vrouw graag op een onderzeeboot wil werken, moet dat mogelijk zijn. Bij uitzending naar een crisisgebied zit je trouwens ook boven op elkaar in een bunker of in een tentje. Dat is een gegeven.'

Onherroepelijk slaat de verveling toe. Op missies is er vaak langdurig eigenlijk niets te doen.

'Verveling is soms inherent aan het werk bij defensie. Als mensen zich vervelen, kunnen ze rare dingen doen. Dat speelde in Bosnië, het speelt in Afghanistan. Ter afleiding wordt er daarom veel gesport. En er zijn mensen die hele studies afronden.'

Moet je dan tegen die jongens zeggen: als jullie je lusten willen botvieren, ga je maar naar een bordeel? Of laat je een bordeelboot achter de fregatten aanvaren?

'Ik vind niet dat je als organisatie moet zeggen: je mag niet naar een prostituee gaan. Het beleid is wél ambivalent. Officieel mag je geen prostituees in uitzendgebieden bezoeken, maar het gebeurt wel en je krijgt ook condooms mee en uitleg over soa's. Je moet je ook bewust zijn van de risico's. Niet voor niets is er een gevleugelde uitdrukking binnen defensie: je hebt altijd nog je handjes.'