100 procent Zulu-boy

De voormalige vice-president van Zuid-Afrika, Jacob Zuma, wordt verdacht van verkrachting. De rechtszaak daarover heeft een fel debat losgemaakt over de seksuele omgangsvormen in een land waar de kans dat een vrouw wordt misbruikt groter is dan dat ze leert lezen. Reis naar het thuisland van de verdachte.

Zakhele Zuma en zijn twee kinderen Snentokozo (3) en Sibusisene (8) in Nkandla Foto Bram Vermeulen Vermeulen, Bram

Er is veel gezegd in de afgelopen weken. Op de dag dat de 31-jarige seropositieve vrouw, schuilnaam Khwezi, getuigde dat de voormalige vice-president van Zuid-Afrika, Jacob Zuma, haar vorig jaar in zijn huis verkrachtte, schreeuwden dansende mannen voor het gerechtsgebouw: 'verbrandt die trut'. En ze lieten ook zien hoe. De foto's van 'Khwezi' die 's ochtends in de krant verschenen, twee benen in een kaki broek, het hoofd met een sjaal bedekt tegen de camera's, werden aan stukken gescheurd en in brand gestoken. Alsof ze zelf in lichterlaaie stond.

Er wordt nog steeds veel gezegd. Er wordt gezegd dat Jacob Zuma de tweede Jezus is. Zijn aanhangers dragen zijn afbeelding hier op een kruis. 'JZ, JZ', scanderen ze zijn initialen voor het gerechtshof. Klinkt als de Messias. Er wordt gezegd dat Jacob Zuma president van Zuid-Afrika moet worden. 'No matter what.'

Er wordt gezegd dat vrouwen niet verkracht kunnen worden als ze een man thuis bezoeken. 'Dat is niet mogelijk', zegt Mandla Zungu, een T-shirt met het hoofd van de verdachte over zijn dikke buik getrokken: '100 procent Zulu-boy', staat er onder geschreven. 'Die vrouw, die vroeg erom.'

Er wordt gezegd dat vrouwen die uitdagend zijn gekleed, niet moeten zeuren als een man zijn gang wil gaan. Er wordt gezegd dat 'nee' niet altijd 'nee' is. Als een vrouw nog maagd is, 'dan weet ze nog niet zo goed wat fijn is, dan moet je dat 'nee' niet zo serieus nemen'. Of als een vrouw met je getrouwd is. 'Natuurlijk kan ze dan geen 'nee' meer zeggen, waarom ben je anders met haar getrouwd?', vraagt Nakampe Monyela, ook een '100 procent Zulu-boy'. Hij zegt dat in Afrika de omgangsvormen nu eenmaal anders zijn. 'We moeten de Europese waarden niet vermengen met de Afrikaanse cultuur.' Zegt hij. 'En die vrouw had dat moeten weten.'

Waarom zeggen Zuid-Afrikaanse mannen dit? Nu het proces tegen de polygame Zulu-chief Jacob Zuma zijn ontknoping nadert, wordt die vraag ineens indringend gesteld in preuts en deugdzaam Zuid-Afrika. In dit land zei oud-president Mandela ooit niet over aids te willen praten 'omdat praten over seks in onze cultuur taboe is'. Inmiddels vult het onbespreekbare de voorpagina's. Met deze rechtszaak staat niet alleen een ambitieuze politicus terecht, maar de gehele seksuele mores van de jongste democratie van Afrika.

De zaak Zuma legt onaangename waarheden bloot. Hoe komt het dat dit wonderland van vergeving en verzoening, waar de gelijkheid tussen rassen en geslachten diep in de grondwet is verankerd en waar meer vrouwen in de regering zitten dan in een gemiddelde Europese lidstaat, ook het land is met het grootste aantal verkrachtingen ter wereld? Een per 26 seconden. Hoe komt het dat in dit land de kans dat een vrouw wordt misbruikt groter is dan dat ze leert lezen? En hoe komt het dat, nog voordat de rechter een oordeel heeft uitgesproken, de verdachte kan rekenen op massale bijval, en niet het slachtoffer?

In het geval van Jacob Zuma telt de politieke context.

Jacob Zuma werd lange tijd getipt om president van dit land te worden. Tot vorig jaar juni. Toen ontsloeg president Thabo Mbeki zijn tweede man wegens beschuldigingen van corruptie. Later dit jaar moet Zuma voor de rechter verschijnen omdat hij onder meer steekpenningen zou hebben ontvangen van een Frans wapenbedrijf. Die rechtszaak is een samenzwering, beweren veel leden van regeringspartij ANC. Zuma zou te populair geworden zijn naar de zin van de autocraat Mbeki.

In november kwam daar de beschuldiging van verkrachting bij. Sinds het begin van de rechtszaak begin maart zijn er veel meningen over de ware toedracht, en weinig feiten. De vrouw die de beschuldiging uit, heeft Zuma thuis bezocht op 2 november. Ze is een jarenlange 'vriendin van de familie'. Ze kent Zuma sinds ze vijf jaar oud is en noemt hem 'malume': oom . Ze groeide op in ballingschap, bij de anti-apartheidsstrijders die vanuit de buurlanden het gevecht met het blanke regime in Zuid-Afrika coördineerden. Daar werd ze naar eigen zeggen drie keer verkracht, toen ze vijf was, dertien en veertien jaar. Ze is seropositief en bekend in kringen van actiegroepen die strijden voor de verstrekking van aids-remmers.

Ze bezoekt Zuma die novemberavond thuis in de luxe villawijk Forest Town in Johannesburg om een familieprobleem te bespreken. Na de avondmaaltijd vraagt Zuma de vrouw of ze wil blijven logeren, en ze stemt in. De lezingen van de gebeurtenissen daarna lopen uiteen in hun getuigenissen voor de rechtbank.

De vrouw beweert dat Zuma haar laat op de avond in haar logeerkamer bezoekt. Zijn aanbod voor een massage slaat ze drie maal af. Hij houdt haar handen stevig vast en duwt met zijn knieën haar benen uiteen. Een condoom wordt niet gebruikt. Begin deze week geeft Zuma dat laatste toe. Hij zegt dat hij als voormalig hoofd van de Nationale Raad ter bestrijding van aids weet dat de kans dat een man besmet raakt tijdens seks met een seropositieve vrouw 'gering' is. 'Gewoon goed douchen daarna.'

Het is Zuma zelf die zijn zaak ook in een culturele context wil plaatsen. De vrouw heeft 'seksuele signalen' afgegeven die hij 'als Zulu-man' onmogelijk kon negeren, getuigt hij. Ze draagt die avond een minirok. En als ze hem welterusten zegt, is alles wat ze aanheeft een kanga, een Afrikaanse sarong, die slechts gedeeltelijk het lijf bedekt. Zij vraagt hém om een massage, in zíjn slaapkamer, beweert Zuma. Als hij aarzelt om verder te gaan, denkt hij aan de lessen van thuis, in zijn geboortedorp Nkandla in KwaZulu Natal. 'In de Zulu-cultuur kun je een vrouw op zo'n moment niet zomaar in de steek laten. Ze zal je laten arresteren.' Ofwel: een Zulu-man mag een vrouw niet teleurstellen.

De Zulu-cultuur. Dat alibi verdient uitleg. Op straat biedt Zakhele Zuma aan gids te zijn in die wereld waar binnen en buiten de rechtszaal naar wordt verwezen. Hij stelt zich voor als de neef van de verdachte. Zijn vader is Jacob Zuma's broer. 'Ik neem je mee naar Nkandla', belooft Zakhele. 'Dan zul je onze woede begrijpen. Daar kun je zelf zien wat hij bedoelt met onze cultuur. Wat wij hier allemaal bedoelen.'

De 33-jarige Zakhele is uit de geboortestreek van de Zuma's naar Johannesburg gereisd om oom te steunen. Iedereen die het horen wil, legt hij uit dat hier niet alleen sprake is van een misverstand, maar van een samenzwering. De vrouw heeft samen met duistere krachten in regeringspartij ANC een val gezet voor Zuma. Al dat oom kan worden verweten, is dat hij erin is ingetuind.

Zakhele danst als iedereen danst. Hij zingt: 'Give me my machinegun', een strijdlied uit de apartheidstijd. Oom Jacob zong dat lied op de eerste dag van zijn verschijning in de rechtszaal en deed alsof hij kogels afvuurde op een onzichtbaar doelwit. Tot afgrijzen van de vrouwenactivisten die op dezelfde plek om aandacht vragen voor het lot van de 55.000 Zuid-Afrikaanse vrouwen die ieder jaar aangifte doen van verkrachting. Hier woedt een koude oorlog tussen mama's en macho's.

Net als voor Zakhele is voor de meeste aanhangers van Jacob Zuma de grote stad vijandig terrein. Keuterboeren zijn ze, schaapherders, of traditionele medicijnmannen. Achter de wapenschilden van de oproerpolitie gooien de toverdokters uit KwaZulu Natal botten en kralen in de hoop goed geluk af te dwingen voor de verdachte. Het platteland is Johannesburg binnen gemarcheerd. In de zaak Zuma botsen oude tradities met de moderne rechtsstaat.

Zakhele Zuma staat, als beloofd, om vijf uur 's ochtends te dauwtrappen voor zijn hotel in het hart van Hillbrow, Johannesburgs epicentrum van de handel in drugs, vrouwen en illegalen. Voor zevenhonderd rand (90 euro) heeft hij een maand lang een kamer gehuurd in het Harisson Reef Hotel. 'Het is daar niet pluis', zegt hij als hij gehaast in de auto stapt. 'Maar het is het waard. Zuma mag niet het gevoel hebben er alleen voor te staan. We moeten bij hem blijven.'

De rechtszaak tegen Zuma gaat alle Zulu's aan, vindt Zakhele. Op de acht uur durende autorit naar zijn geboortedorp spreekt hij waarschuwende woorden over de dominantie in de Zuid-Afrikaanse politiek van Xhosa's, de bevolkingsgroep waartoe ook president Thabo Mbeki en zijn voorganger Mandela behoren. 'De Zulu's moeten op hun hoede zijn.'

Zulu's moeten altijd op hun hoede zijn. Zeker op het platteland. 'Heb je wel eens een slang met zeven koppen gezien?', vraagt hij als halverwege de rit de groene heuvels aan de randen van KwaZulu Natal opduiken. 'De Tugela-rivier aan de voet van onze berg zit er vol mee. Zeggen ze.' Dan blijft het even stil. 'Bestaat het watermeisje, denk je?', vraagt hij dan. 'De zeemeermin. Ze schuilt in het grote meer. Zeggen ze. Je moet ervoor uitkijken.' In de streek waar Zakhele ons naar toebrengt zijn de tradities het enige houvast in een wereld vol gevaren.

Nergens gelden die tradities zo sterk als in het liefdesspel, legt hij uit. Wat hij in Johannesburg ook allemaal over de 31-jarige 'Khwezi' heeft geroepen toen de camera's aanstonden, 'in dat spel draait het in eerste instantie om het respect van de man voor de vrouw'. Zakhele zet het masker van de macho dat hij in Johannesburg draagt af en toont een zachter gezicht. Een Zulu-man die hoopt een vrouw het hof te maken moet vooral geduld hebben. Versieren in de hooglanden van KwaZulu Natal duurt geen maanden, maar jaren. 'Het heeft zeven haar gekost voor mijn huidige vrouw mijn avances beantwoordde. Al die tijd mocht ze geen interesse tonen. Een glimlach, hooguit. Zo test ze de kracht en het doorzettingsvermogen van de man. Is hij integer genoeg? Meent hij wat hij zegt?'

Zelfbeheersing, discipline en respect. In de uitleg van Zakhele schrijven de Zulu-tradities de mannen voor zich te gedragen als hoofse ridders. Een Zulu-man die een vrouw wil trouwen, noemt haar Nkosazana, prinses. Met haar zal hij geen geslachtsgemeenschap hebben voor het huwelijk, schrijft de traditie voor. Alleen 'soma': 'tussen de dijen', zoals Zakhele zegt, zonder penetratie 'Dan slaapt de man op zijn rechterarm en de vrouw op haar linkerarm, zodat zij de sterkste is als hij zich niet kan beheersen.' In KwaZulu Natal worden op last van de koning vrouwen nog steeds op maagdelijkheid getest, ook al verbiedt een recent ingevoerde wet die praktijken.

Aan het eind van een misselijkmakend slingerpad duikt het laatste grote dorp op, vóór Nkandla. Het beeld aan de hoofdweg van Greytown wordt bepaald door winkels voor mobiele telefoons, satellietschotels en een Kentucky Fried Chicken - 'Fingerlicking good'. Ook in het heart land van de Zulu's duelleren oude tradities met de moderniteit. Globalisering heeft in traditiegetrouw KwaZulu Natal de seksuele verhoudingen radicaal veranderd. Ook Zulu-meisjes op het platteland willen mobiele telefoons en spijkerbroeken. En oude Zulu-mannen, bang voor de aids-epidemie die KwaZulu Natal harder heeft getroffen dan welke provincie in Zuid-Afrika ook, zoeken steeds jongere meisjes. Survival seks, heet dat hier, en niet prostitutie. De man betaalt voor zijn seks met geld, met cadeaus, huisvesting, een studieloon. Wie deze suikerooms wil zien, hoeft op een middag alleen maar voor een campus te gaan staan in een van de grote steden van Zuid-Afrika. De parkeerplaatsen staan er vol met vijftigplussers.

De Zulu-traditie staat deze vriendinnen toe. Alleen een polygamist, zoals Jacob Zuma die twee vrouwen heeft, mag er niet te lang mee doorgaan. Met een serieuze vriendin moet getrouwd worden. Zuma getuigde begin deze week 'dat de koeien klaarstonden' voor Khwezi, als ze met hem had willen trouwen. Een Zulu-man betaalt de familie lobola, de bruidsschat, van ten minste elf koeien. 'In onze traditie kun je lobola betalen voor een meisje dat je niet eens kent of met wie je nog geen liefdesrelatie hebt maar wel zou willen hebben', legde Zuma uit. Khwezi was wat hem betreft een huwelijkskandidaat.

Zuma's geboortedorp Nkandla laat zich gemakkelijk vinden. Het is het enige dorp aan de Tugela-rivier waar gewerkt wordt aan de weg. Asfalt is in aantocht. 'Zuma heeft zoveel voor onze families gedaan', zegt Zakhele. Meteen wordt duidelijk wat de Zuma's te verliezen hebben als oom niet in ere wordt hersteld bij de regeringspartij. Aan de ingang van het dorp staat een school zo groot als die in een middelgrote stad. Drieduizend kinderen krijgen hier onderwijs op kosten van de ontslagen vice-president. Hij liet ook tien luxe huizen bouwen, voor zijn twee vrouwen, zijn broers en hun echtgenoten. Zuma is goed voor de Zuma's.

Seks in Zuid-Afrika

Tijdens de rechtszaak tegen zijn financieel adviseur Schabir Shaik, die vorig jaar tot vijftien jaar celstraf werd veroordeeld wegens zijn 'corrupte relatie' met Zuma, bleek dat Nkandla vol staat met bouwprojecten die zijn betaald met het geld dat hij verdiende aan de warme relaties met een Frans wapenbedrijf. Maar daar klaagt hier niemand over.

Bij de hut van Michael Zuma, Jacobs tien jaar jongere broer, drinken de neven Umqombothi, moutbier. De buren vlechten hun rieten dak. 'We kunnen het nog steeds niet geloven wat er allemaal over Jacob wordt gezegd', bromt Michael. 'En geloof me: we hebben hem recht op de man gevraagd of hij die vrouw heeft verkracht. Toen begon hij te lachen. Wat denk je nou zelf Mike, zei hij. Nee, zoiets zou mijn broer nooit doen.'

Een vrouw meldt zich met een nieuwe vaas bier. Ze laat zich op de grond zakken en schuifelt dan op haar knieën binnen. Het bier tilt ze boven haar hoofd naar een van de mannen, zonder oogcontact te maken. Dan verdwijnt ze geruisloos uit het zicht.

'Je moet goed begrijpen dat binnen de Zulu-cultuur een vrouw haar man nooit kan tegenspreken', zegt Michael Zuma. Nooit? 'Nooit.' Kan ze seks weigeren? 'Nooit.' 'Droge seks', seks zonder voorspel, is in heel Zuidelijk Afrika een wijdverbreid gebruik in de slaapkamer. Mannen doen het liever met een vrouw die 'droog' en 'strak' is, zoals Michael toegeeft. Sommige vrouwen brengen medicinale bladeren in of gebruiken zelfs ontsmettingsmiddel om een droge vagina te krijgen en de man niet teleur te stellen. Droge seks is niet alleen pijnlijk voor de vrouw, maar verhoogt volgens talloze onderzoeken aanzienlijk de kans op hiv-besmetting. Volgens de arts die Khwezi onderzocht na de aangifte van verkrachting hadden zij en Zuma in elk geval 'droge seks'. Volgens dat onderzoek hield Khwezi er ook een wond aan over.

'Genoeg gepraat', onderbreekt neef Mike Zuma het gesprek met de oude mannen van het dorp. 'Laten we naar mevrouw Zuma gaan.' Sizakele Zuma heet de eerste vrouw van Jacob Zuma. Gertrude is haar Engelse naam. Ze is tijdens de gehele rechtszaak buiten beeld gebleven. Zuid-Afrikaanse journalisten waren niet welkom in Nkandla. Bij Gertrude en Jacob Zuma thuis hangen de muren vol met de trofeeën van zijn vice-presidentschap. Foto's van Zuma met Mandela. Zuma bij de opening van het parlement. Zuma, de ongeschoolde schaapherder en keukenhulp, bij de uitreiking van een eredoctoraat. 'Door de achterdeur of door de voordeur, ik ben de vice-president', heeft hij met viltstift op zijn zelfportret geschreven.

De trots sinds 1999, het jaar dat hij vice-president werd, heeft plaatsgemaakt voor teleurstelling en voor woede, geeft Gertrude toe. Ze draagt hetzelfde T-shirt, met 'Zuma: 100 procent Zulu-Boy', als de demonstranten in Johannesburg. 'Ik ben kwaad op allebei. Maar vooral op dat meisje. Wat moest ze in zijn huis? Waarom wilde ze mijn echtgenoot verleiden?'

Heeft ze hem er op aangesproken? Gertrude begint aan de franjes van de armleuning te peuteren. 'Dat kan niet volgens onze traditie. Dat zou niet goed zijn. Je mag niet jaloers lijken. Het is pijnlijk maar erover klagen is onmogelijk.' Gertrude was zijn eerste. Hij heeft op haar gewacht als een echte Zulu-man betaamt. In 1960 maakte hij zijn eerste avances. Maar nog voor ze konden trouwen werd Jacob door het apartheidsregime opgepakt. Tegen de tijd dat hij uit de gevangenis kwam, was Gertrude te oud om nog kinderen met hem te krijgen. Zuma trouwde drie keer in zijn leven. Van Nkosazana Dlamini-Zuma, de huidige minister van Buitenlandse Zaken, scheidde hij. Met haar heeft hij vier kinderen. Zijn derde vrouw Kate overleed in 2000. Met haar heeft hij vijf kinderen. Vorig jaar verloofde hij zich met zijn vierde vrouw: Prinses Sebentile Dlamini, kleinkind van de vorige koning van Swaziland, Sobhuza III, die meer dan honderd vrouwen had toen hij stierf.

'Weet u dat de vrouw die hem van verkrachting beschuldigt seropositief is?', wil ik vragen. Maar de vertaler, neef Mike, grijpt in. 'Dat is te persoonlijk. Dat is te pijnlijk.' Gertrude spreekt alleen Zulu. De grote steden mijdt ze. In Nkandla brengt ze de dagen door in afwachting van de thuiskomst van haar man.

Op de weg terug is Zakhele Zuma zichtbaar van slag. 'Wat als hij Gertrude niet heeft verteld dat de vrouw seropositief was? En hij heeft geen condoom gebruikt. En wat als hij nu zijn eigen vrouwen besmet. Dit deugt niet.' In het land met het hoogste aantal hiv-besmettingen ter wereld blijken de eeuwenoude tradities het ideale vehikel voor de verspreiding van het aids-virus. De uitgebreide Afrikaanse families, de mannen en hun vele vrouwen, gaan ten onder aan de pandemie, en Zakhele weet het.

De vastberadenheid waarmee Zakhele de dag ervoor door de straten van Johannesburg marcheerde is ineens verdwenen. De kans bestaat dat Zuma wordt vrijgesproken. 'Khwezi', gaf tijdens haar verhoor toe zich niet fysiek te hebben verzet en voor stil protest van slachtoffers van seksueel misbruik heeft de huidige wet in Zuid-Afrika weinig sympathie. Maar zelfs als hij wordt vrijgesproken, lijkt zijn reputatie onherstelbaar beschadigd. 'Waarom zou een man die de toekomstige president van dit land kan zijn, bereid zijn het risico te nemen met het aids-virus besmet te raken', vroeg de aanklager deze week. Neef Zakhele wrijft over zijn hoofd. Maandag zal hij weer op straat staan in Johannesburg om zijn steun te betuigen aan zijn oom. Maar nu twijfelt hij over de vraag of de verdachte zijn steun nog wel verdient. 'Ik weet het niet hoor. Ik weet het echt niet meer.'