Puerto Rico wil geen nieuwe status

Het Amerikaanse Congres wil dat Puerto Rico binnenkort kiest tussen een toekomst als 51ste staat van de VS óf onafhankelijkheid. Veel inwoners zijn echter tevreden met hun huidige status van “gebied met zelfbestuur' binnen de VS.

Een meisje speelt op de trappen van het Capitool in Puerto Rico, waar een demonstratie tegen de oorlog in Irak wordt gehouden. Voor de VS vechten daar ook Puerto-Ricanen Foto AP A girl plays on the front steps of Puerto Rico's Capitolio building, where flag-draped mock coffins are placed during a protest against the war in Iraq, held on the third anniversary of the U.S.-led war and occupation, in San Juan, Puerto Rico, Sunday, March 19, 2006 . The coffins were meant to represent the Puerto Ricans who have fought and died as part of U.S. forces in Iraq. (AP Photo/Brennan Linsley) Associated Press

Ze zit er strijdlustig bij. Nu en dan klampt ze een voorbijganger aan. Om aan de kost te komen verkoopt Luisa Girona, tandeloos gezicht boven een blauw schort, loterijbriefjes in de overdekte markt van Río Piedras, even buiten de Puerto-Ricaanse hoofdstad San Juan. De meeste markbezoekers lopen haar voorbij; de loten van een dollar, met uitzicht op de hoofdprijs van een miljoen, zijn veel inwoners van Río Piedras te duur.

Girona is voorstander van de huidige staatkundige status van Puerto Rico; een gebied met zelfbestuur binnen het verband van de Verenigde Staten. “Ken je New York?“, vraagt de bejaarde bijna verontwaardigd. “Zonder New York kunnen we hier niet overleven. Alle Puerto-Ricanen die daar wonen sturen geld. Zonder dat“, ze haalt haar wijsvinger langs haar hals, “gaan we eraan op dit eiland.“

Niet alle Puerto-Ricanen zijn blij met de VS. Tegenstanders van de huidige gemenebestconstructie wijzen erop dat ze zich, als Amerikaanse burgers, te houden hebben aan de meeste federale wetgeving, maar niet mogen stemmen in de Amerikaanse presidentiële verkiezingen. Dat hier tegenover staat dat ze geen belasting betalen, maar wel uit federale fondsen kunnen putten, vinden ze niet doorslaggevend. Belangrijker, zo benadrukken de critici, is dat het Amerikaanse Congres, waarin Puerto Rico wel vertegenwoordigd is maar geen stem heeft, de huidige staatkundige constructie ieder moment eenzijdig kan opheffen.

Om die onzekere situatie te beëindigen behandelt het Amerikaanse Congres binnenkort een wetsvoorstel met de mogelijkheid voor een definitieve gemenebeststatus voor het eiland. Dit in reactie op een rapport van een door president George W. Bush ingestelde commissie, die de Puerto-Ricanen louter de keuze geeft tussen onafhankelijkheid óf volledige integratie in het Amerikaanse staatsverband, als de 51ste staat van de Verenigde Staten. Voor een gebied met permanent zelfbestuur binnen het verband van de Verenigde Staten bestaat binnen de Amerikaanse grondwet geen ruimte, stelt de commissie.

Luisa Girona heeft daar geen boodschap aan. Maar de kleine 1.000 demonstranten die voor het lokale parlementsgebouw in San Juan samenkomen, des te meer. Minutenlang kijken ze stil naar tientallen doodskisten, bedekt met Amerikaanse vlaggen, uit protest tegen de oorlog in Irak.

“Irak“, zegt Wanda Colón Cortez, een van de organisatoren van de demonstratie, “is een cruciaal punt in onze verhoudingen met de VS. We hebben niets over de oorlog te zeggen, maar er zijn daar wel 22 Puerto-Ricaanse soldaten gesneuveld.“ Colón is, net zoals de meeste demonstranten, voorstander van een onafhankelijk Puerto Rico.

Bij staatkundige referenda in 1967, 1993 en 1998 stemde de overgrote meerderheid voor de status quo of voor integratie in het Amerikaanse staatsverband. De derde optie, onafhankelijkheid, kreeg nooit meer dan 5% van de stemmen. Ook in lokale parlementsverkiezingen is de onafhankelijkheidspartij Partido Independentista Puertoriqueño (PIP) al decennia marginaal.

Maar de groep independistas laat steeds meer van zich horen in reactie op gewelddadige Amerikaanse acties; niet alleen in verre buitenlanden maar ook in Puerto Rico zelf. Zo zorgde het overlijden van David Sanes, gedood door een afgedwaalde bom op het door de VS als militaire basis gebruikte Puerto-Ricaanse zustereilandje Vieques in 1999, voor veel ophef. Het protest ging zover dat de Amerikaanse marine Vieques in 2003 moest verlaten. De moord op Filiberto Ojeda Ríos, leider van de militante onafhankelijkheidsbeweging Los Macheteros, door FBI-scherpschutters in september 2005, wakkerde het anti-Amerikanisme verder aan. Onlangs werd voor het eerst een conferentie over de dekolonisatie van Puerto Rico georganiseerd.

“Als het staatkundige probleem“, zegt politiciloog Ángel Israel Rivera Ortiz op de Universiteit van Puerto Rico, “niet wordt opgelost door politici, dan zullen de burgers het zelf moeten doen.“ Volgens Rivera draagt de geringe economische groei van het eiland bij aan de ontevredenheid met de huidige staatkundige structuur. Door de verbondenheid met de VS is Puerto Rico afgesloten van vrije handelsovereenkomsten met de regio. Terwijl Argentinië en Chili een jaarlijkse economische groei van 8 tot 9 procent kennen, mag Puerto Rico momenteel blij zijn met 2 procent groei.

Rivera's collega Luis Raúl Cámara Fuertes analyseert de staatkundige voorkeur van de bevolking ook langs socio-economische lijnen. Hij vindt de independistas voornamelijk onder hoog opgeleidde, goedverdienende stedelingen, terwijl de voorstanders van de huidige staatkundige status en Puerto Rico als 51ste staat van de VS met name lager opgeleide, armere inwoners van de buitenwijken en het platteland zijn. “En die laatste groep is in de meerderheid. De independistas maken een hoop herrie, maar het zijn er relatief weinig.“

In de markt van Río Piedras kijkt kaarsenverkoopster Nitza moeilijk als de independistas ter sprake komen. “Onafhankelijkheid kunnen we ons niet veroorloven“, zegt ze resoluut. “En Puerto Rico moet ook geen staat van Amerika worden, want dan verliezen we onze ziel.“

Volgens Nitza kan alles maar beter bij het oude blijven. “De zekerheid van de VS, met onze eigen taal en cultuur. Dat is het beste van twee werelden.“

    • Miriam Sluis