Hollandse Volksopera

In de Rai gaat vanavond Verdi's opera “Nabucco' in première. Met Ernst Daniël Smid of Henk Poort in de titelrol, gemaakt zonder subsidie en bedoeld voor “de gewone man'.

Repetitie van 'Nabucco' Hollandse Volksopera Amsterdam, 31-03-2006 Verdi's Opera Nabucco in het RAI Theater in Amsterdam. In deze opera van Verdi worden de hoofdrollen vertolkt door Ernst Dani‘l Smid, Janice Dixon en Henk Smit. Jan Stulen dirigeert het maar liefst 75 leden tellende orkest en de 70 koorleden. De regie is in handen van Cox Habbema. Deze avond zal er bovendien een gastoptreden plaatsvinden van de winnares van Una Voce Particulare in de rol van Fenena. Deze Nabucco is oorspronkelijk en modern tegelijk. Naast prachtige decors van Paul van Well, die verwijzen naar de periode waarin het verhaal zich afspeelt is door Henk Haselager en zijn team een digitale videoanimatie gemaakt die het verhaal mee vertelt. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Studio West ligt verstopt in het Amsterdamse industriegebied Westpoort. Bijna surrealistisch is het tussen de loodsen opeens musici met instrumentkoffers te zien opduiken en thema's uit Verdi's Nabucco te horen neuriën.

Een van de loodsen is het tijdelijk repetitieonderkomen van Nabucco in de Rai, een particulier initiatief van de Turkse zakenman Saim Simsek. Hij maakte fortuin in consultancy en als organisator van moordspelevenementen, was altijd al gepassioneerd klassieke muziekliefhebber en raakte met opera vertrouwd door onder meer “jarenlange zondagse visites“ aan zijn schoonmoeder, sopraan Cristina Deutekom.

Achter in de loods staan rijen stoelen klaar voor het semi-professionele ad hoc-operakoor. Daarvoor zit het orkest. De trombonegroep speelt onwennig wat passages door. In T-shirt, want nadat een hobo is geknapt door de kou, staat de thermostaat op tropenstand.

“Het is een vreselijke ruimte, maar het klinkt hier niet slecht“, reageert dirigent Jan Stulen. “Nog één doorloop, dan wijken we uit naar het Rai Theater.“ Tegen regisseur Cox Habbema: “Bereid je voor, de Rai-akoestiek is zo dood als een pier.“

Opera in de Rai kent een lange voorgeschiedenis. Al vanaf 1997 smeedde Saim Simsek plannen voor een eigen operahuis aan de Zuidas van Amsterdam, naast de Arena - dezelfde locatie waar Joop van den Ende een theater hoopte te bouwen. Simseks plannen werden afgewezen, het musicaltheater van Van den Ende komt er wel - tegenover de Rai waar Simsek vanavond zijn Nabucco in première ziet gaan. En waar hij, naar hij verwacht, vanaf 2006-2007 per seizoen drie à vier producties van bekende opera's zal realiseren.

“Ik heb zelf een abonnement op de Nederlandse Opera“, zegt Simsek. “Passepartouts met uitsluitend lievelingsrepertoire zijn er nauwelijks, dus geef ik mijn kaarten voor eigentijds repertoire meestal weg. Mijn hart ligt bij belcanto. En ik denk dat er veel mensen zijn die er net zo over denken. Die graag een avondje naar de opera willen, maar geen zin hebben in teveel gedoe.“

Simsek heeft vertrouwen in zijn onderneming. “Bij een zaalbezetting van zeventig procent kan ik op deze manier opera blijven maken tot in lengte der dagen“, berekent hij. Het geheim: lage overheadkosten. Zijn productiebedrijf Viable Entertainment bestaat uit zeven vaste mensen, de rest werkt freelance mee.

Tijdloos bijbels

Maandagavond - elf dagen voor de première. Voor de tachtig koorleden is het op deze allereerste repetitie in het Rai Theater dringen achter de schermen. Modeontwerper Aziz (Bekkaoui), verantwoordelijk voor de kostuums loopt keurend rond tussen de zangers. Allen zijn voor het eerst geschminkt en gekleed: tijdloos bijbels met wikkelhoofddoeken, kaftans en tuigleren sandalen, die kraken van de nieuwigheid. “Ik heb ze gisteren zelf opgehaald bij de fabrikant in Kaatsheuvel“, zegt Simsek. “Er was één goedkopere sandaalofferte uit Colombia, maar op schoenen moet je niet bezuinigen.“ Twee dames uit het koor wiebelen onwennig met de tenen en kijken bedrukt. “Ze zijn te groot.“ Regisseur Cox Habbema: “Is er behalve de sandaaldames verder nog iemand die zich ongelukkig voelt in zijn kostuum? Mooi. Dan kunnen we beginnen. En denk erom: ik wil geen rode lippenstift meer zien. Lippenstift is van na 1850.“

Habbema, oud-directeur van de Amsterdamse Stadsschouwburg, maakt met Nabucco haar debuut als operaregisseur. Dat is opmerkelijk, want zowel in Nederland als Duitsland was ze wel al vaak nauw betrokken bij de totstandkoming van muziektheaterproducties. In Nederland onder veel meer als adviseur voor Opera Forum en in haar DDR-tijd aan de Deutsche Staatsoper en als assistent van onder anderen Harry Kupfer aan de Komische Oper in Berlijn. Een eigen opera regisseerde ze er echter niet. “Toen ik daar halverwege de jaren zeventig klaar voor was, kreeg ik een beroepsverbod.“

Simsek: “Ik heb verschillende regisseurs gesproken. Cox Habbema heeft veel met muziek, maar ze is geen ervaren operaregisseur. Daardoor zit ze nog niet vast in ingesleten opvattingen en staat ze open voor een nieuw concept. In Nabucco zijn de videobeelden een wezenlijk onderdeel van het geheel. Dat was mijn uitdrukkelijke wens. Die mogelijkheid om theater, muziek, tekst en film bij elkaar te brengen, dat is het mooie aan opera.“

Habbema: “Ik heb me altijd al in die verschillende genres bewogen. Acteren, regisseren, schrijven, of een combinatie ervan. Ik vind alles leuk, dat is mijn handicap. Maar in opera helpt het me. Mijn estafetteloop langs alle disciplines zorgt er mede voor dat we hier een goede synthese hebben kunnen vinden.“

Opvallend is dat Habbema, heel anders dan toneelregisseur Gerardjan Rijnders in zijn schaarse operaregies, de zangers alle ruimte laat voor eigen ideeën en bewegingen.

Ernst Daniël Smid (Nabucco) stond daar zeer gereserveerd tegenover, vertelt hij. “Zo'n links georiënteerde, vrijgevochten dame die controversieel toneel maakt, dat is voor mij meteen suspect. Maar ze staat open voor discussies, en die hebben we gehad. Ik ben haar kant opgekropen, maar ik ben het niet in álles met haar eens. Habbema gaat er vanuit dat iedereen de emoties van zijn personage zelf kan invullen, een soort Jenaplan-onderwijs voor zangers. Op zich is dat prima, maar voor zulke vrijheid moet je ervaren zijn. En die ervaring heeft hier niet iedereen.“

Niet in de orkestbak

Generale repetitie. Dirigent Jan Stulen heeft de musici al in een vroeg stadium gedrild niet te hard te spelen, vertelt hij. “Op de muziek is in deze productie absoluut niet bezuinigd. We hebben veel kunnen repeteren. En anders dan gebruikelijk is bij veel opera's uit het Oostblok spelen we met 75 man, de volle bezetting.“ De musici zijn ervaren freelancers en bijna dan wel net afgestuurde conservatoriumstudenten. Stulen: “Er lopen genoeg musici rond die niet vast aan de bak komen, maar wel veel remplaceren in de beroepsorkesten. Als je weet wie je aanneemt, kun je op deze manier een meer dan acceptabel orkest samenstellen.“ De bedoeling is dat dit orkest als “The Opera Philharmonic' ook Simseks toekomstige operaproducties in de Rai zal leiden.

De musici zitten op verzoek van producent Simsek niet in een orkestbak, maar gelijkvloers - als onderdeel van de handeling. Dat geeft de zangers straks een extra akoestische handicap. “Maar ik heb ze niet horen klagen“, lacht Simsek.

Met zandkleurige pilaren aan weerszijden van het toneel en een stenen troon als middelpunt oogt Nabucco zeer traditioneel. Simsek: “Voor een Nabucco in krijtsteep bedank ik. Modern is hier alleen de techniek.“ Hij wijst naar zijn geesteskind; het podiumbrede achterdoek, waarop straks videobeelden de handeling “meevertellen'. Dat Nabucco gaat over strijd wordt tijdens de ouverture al duidelijk. Voor een stadsmuur spelen twee jongetjes. Spelen wordt stoeien, opeens hebben ze zwaardjes in de hand. Boven hun hoofden trekken inktzwarte onheilswolken over.

“De grens tussen kunst en kitsch is flinterdun en dus risicovol“, erkent Simsek. “Wij willen het publiek behagen met aansprekende beelden. Ik zeg dan: plaatjes van de Eufraat zijn mooi, zet je er een vissersbootje in, dan wordt het kitsch. Maar alles is smaak.“

Je zou Simseks opera-initiatief De Hollandse Volksopera kunnen dopen. De cast van Nabucco is bijna exclusief Nederlands. Dat is handig met het oog op de repetities, en het biedt Nederlandse zangers een ervaringkans. Tegenover jonge(re) zangers staan Henk Poort (Nabucco 1), operaveteraan Henk Smit (74) als Zaccharia en Ernst Daniël Smid (Nabucco 2). Smid was zelf al zo'n tien jaar niet meer actief als professioneel operazanger. Hij werd beroemd met zijn operatalentenjacht Una Voce Particolare op televisie. De hoofdprijs van “Una Voce' van afgelopen seizoen was éénmaal de hoofdrol zingen in deze Nabucco. Op 28 april is het dus de in het dagelijks leven als tandarts werkzame Johanni van Oostrum die de rol van Fenena zingt.

De aantrekkingskracht van Ernst Daniël Smids faam bij het grote publiek moet je überhaupt niet overschatten, denkt hij zelf. “Una voce loopt nu negen jaar, met rond de 800 duizend kijkers per uitzending. Maar toen ik onlangs rond toerde met een eigen muzikale theatershow, kreeg ik de zalen niet vol. Mensen zitten graag op de bank voor de tv, maar het is niet zo dat een televisiebekendheid ze massaal naar het theater trekt.“

Simsek: ,,Zoveel ervaren, goede Nederlandse baritons zijn er niet; ik knijp mijn handen dicht met Smid en Poort. Hun populariteit gaf niet de doorslag. Niemand maakt opera puur voor de winst, dat is onzinnig. Daarvoor kost het te veel tijd en blijft de omzet te onzeker.“

Hoe risicovol commerciële opera uiteindelijk is, bewijst de teloorgang van het fenomeen Opera in Ahoy'. Onder die naam presenteerde producent Peter Kroone tot 2003 jaarlijks een artistiek hoogstaande operaproductie uit het ijzeren repertoire - waarna hij bij gebrek aan doorslaand succes met de Nederlandse producties uitweek naar het dankbaarder Duitsland.

Simsek: “Ik maak me geen zorgen. Ik heb Peter Kroone gesproken. Hij wenst me succes.“

De Nederlandse Opera schat de kansen van een Hollandse volksopera echter gunstig in. Hoofd communicatie Frits Lintmeijer: “Markt voor dit soort opera's is er altijd. De levensvatbaarheid hangt natuurlijk ook samen met de kosten, maar aan de belangstelling zal het niet liggen. Er is hier veel animo voor opera, ook voor populaire producties. Voor De Nederlandse Opera maakt het ook niets uit - wij merken in onze kaartverkoop nooit iets van concurrentie.“

Ernst Daniël Smid: “Simsek geeft ons de Nederlandse volksopera terug. Er zijn veel mensen die van opera houden, maar die het reguliere aanbod te elitair vinden, zich daar niet op hun plaats voelen. En op deze manier zijn we echt weer terug in Verdi's tijd. Opera zonder subsidie, betaald door één impresario. Het enige wat aan de authenticiteit ontbreekt zijn speeltafels in de foyer, waarvan de revenuen dan aan de volgende opera ten gunste komen. Een idee?“

Noot: Voorstellingen Nabucco van 7 t/m 28/4 in het Rai Theater, Amsterdam. Res.: www.viable.nl of 0297-520238

    • Mischa Spel