Haring voor koningin Juliana

Hendrik Willem van Loon was een goede vriend van Theodore Roosevelt en prinses Juliana, hij schreef bestsellers vol boude uitspraken. Direct na zijn dood bleken zijn boeken achterhaald en hijzelf vergeten.

“Een oprechte en vertrouwde vriend', noemde Franklin Delano Roosevelt hem. “Een van Nederlands grote zonen', schreef Koningin Wilhemina aan zijn weduwe. We schrijven maart 1944 en de Nederlands-Amerikaanse schrijver en bekende radioman Hendrik Willem van Loon is op 62-jarige leeftijd overleden. De condoléances stromen binnen. Niet alleen van Roosevelt en Wilhelmina, maar ook van onder anderen Albert Einstein en Thomas Mann. Van Loon, vandaag de dag nagenoeg vergeten, was in zijn tijd in de Verenigde Staten een nationale beroemdheid.

Waarom was hij zo beroemd en waarom is hij zo in de vergetelheid geraakt? Daar geeft een lijvige biografie antwoord op. In Amerika's beroemdste Nederlander. Een biografie van Hendrik Willem van Loon beschrijft Van Minnen Van Loons lange weg naar de toppen van de Amerikaanse Olympus.

Hendrik Willem van Loon werd in 1882 in Rotterdam geboren als zoon in een redelijk welgestelde familie. De band met zijn vader was echter slecht en zijn moeder stierf toen hij achttien was. Toen zich in 1902 de kans voordeed aan de Amerikaanse universiteit Cornell te gaan studeren, vertrok hij dan ook onmiddellijk. Hij studeerde af in geschiedenis en werkte kortstondig als journalist en correspondent, onder meer in Rusland en Polen.

In de loop van de jaren twintig bouwde hij in Amerika faam op als schrijver van populaire bestsellers, zoals The Story of Mankind, The Story of the Bible, America en later Van Loon's Geography, The Arts en Van Loons Lives. Zijn grote bestsellers zijn bijna allemaal geschiedenissen-in- een-notedop - over de mensheid, de bijbel, Amerika, landen en de kunsten. In de jaren dertig had hij bovendien columns in nationale media en was hij veelvuldig op de radio te horen. Van Loon had daarnaast een neus voor publiciteit en hij had flair. Zijn privé-leven was voer voor de roddelbladen omdat de onvermoeibare Van Loon van de ene verliefdheid in de andere viel.

De tientallen boeken van Van Loon zijn vlot geschreven, staan vol wetenswaardigheden en de vertellende auteur blijft niet altijd bescheiden op de achtergrond. De toon is soms kinderlijk en betwistbare feiten worden met veel aplomb gepresenteerd. In The Story of Mankind bijvoorbeeld vertelt Van Loon stellig dat Columbus stierf in de vaste overtuiging dat hij de kortste weg naar China had ontdekt. Hoewel critici er vaak op wezen dat Van Loon wel eens slordig met de feiten omsprong, verschenen zijn boeken in een periode dat daar behoefte aan was. De leergierige Amerikaan was er gek op dat iemand hem op vlotte toon ingewikkelde zaken uitlegde die tot dan toe alleen maar met veel ernst konden worden besproken. Van Loon was niet de enige die het genre beoefende, maar hij onderscheidde zich onder meer doordat hij zijn eigen werken illustreerde en grappig uit de hoek kon komen.

Van Minnen is vriendelijk voor de schrijver Van Loon, maar concludeert uiteindelijk dat alleen Van Loon's Lives de tand des tijds kon doorstaan. In dit boek houdt Van Loon gesprekken met bekende historische figuren, zoals Erasmus, Bach, Breughel, Plato, Dante, Voltaire, Benjamin Franklin en vele anderen, die bij hem in Veere komen dineren.

Hoe beroemd Van Loon in Amerika was, mag onder meer blijken uit zijn vermelding in 1932 op een lijstje van personen die in dat jaar een eervolle vermelding kregen in dagblad The New York Herald, naast Roosevelt, Fiorello LaGuardia, Amelia Earhart, John Dos Passos en Frank Lloyd Wright stond. Hij raakte op goede voet met de Roosevelts en mocht vaak in het Witte Huis logeren. Later, tijdens de oorlog, knoopte hij vriendschapsbanden aan met de in Canada verblijvende prinses Juliana, die hij kleine attenties stuurde, zoals nieuwe haring.

Van Loon manifesteerde zich ook als kritisch historicus die boude voorspellingen voor zijn rekening durfde te nemen. In de jaren twintig waarschuwde hij voor de gevolgen van Versailles binnen de Europese verhoudingen en vanaf 1933 waarschuwde hij zeer hardnekkig voor Hitler. In 1935 nam hij ontslag als columnist bij de Hearst-kranten omdat zijn bijdragen over Hitler werden geredigeerd en gecensureerd. Van Loon was echter ook een kind van zijn tijd en hij heeft zich zeer discriminerend uitgelaten over niet alleen zwarten, maar ook over joodse vluchtelingen.

Van Loons boeken verschenen in Nederland in vertaling maar konden daar niet rekenen op bijval. Johan Huizinga kraakte Van Loons historische werk en zag het als een veeg teken voor de westerse beschaving dat dit soort boeken populair was. Voor Van Loon waren de negatieve geluiden uit het geboorteland een teleurstelling die hij moeilijk kon verkroppen. Hij is in de VS een zelfbenoemd ambassadeur voor de oude wereld, hoewel hij zich op een geven moment tijdens de oorlog realiseert dat het Nederland dat hij wil helpen, al lang niet meer bestaat.

Van Minnen heeft duidelijk veel sympathie voor zijn onderwerp en weet dit ook over te brengen. Van Loons onrustige privéleven deed hem in 1928 besluiten een tijdje terug te gaan naar Europa. Hij kocht een huis in het Zeeuwse Veere, waar hij samen met “Jimmie' (Edith Criswell), zijn vrouw en levensgezellin, een paar jaar bleef wonen. Hij leefde daar bepaald niet teruggetrokken en veel van zijn activiteiten zijn overgeleverd. Hier raakt de biograaf pas goed op dreef en de beschrijving van die jaren vormt een hoogtepunt in het boek.

Van Loon bleef ondanks een achteruithollende gezondheid actief tot zijn dood. Vanuit zijn huis “Nieuw Veere' in Old Greenwich onder de rook van New York bleef hij schrijven en hij verzorgde als “Oom Henk' radiouitzendingen die via Londen in bezet Nederland te horen waren. Luisteraars stuurden hem brieven met de adressering: “Hendrik van Loon, Amerika'. Toen Van Loon overleed, naderde de oorlog zijn einde. Er brak een tijd aan waarin Van Loons boeken al snel verouderd leken, hoewel ze nog jaren verschenen. Het grote publiek had geen interesse meer in het genre en gaf de voorkeur aan serieuzere, specialistische boeken. Zijn grootvaderlijke toon raakte ook uit de tijd, maar dat Van Loons leven bijzonder en bizar genoeg blijft om te kunnen boeien, maakt deze biografie wel duidelijk.

Cornelis A. Van Minnen: Amerika's beroemdste Nederlander. Een biografie van Hendrik Willem van Loon. Boom, 447 blz. 34,50

Rectificatie / Gerectificeerd

In de aanhef bij de bespreking van de biografie van H.W. van Loon (Boeken 07.04.06) staat ten onrechte dat hij een goede vriend was van Theodore Roosevelt . Bedoeld was Franklin Roosevelt .