Ketels vol soep van cellen en virussen

Solvay Pharmaceuticals in Weesp won de order voor de productie van griepvaccins.

De fabriek maakt éérst vaccins voor Nederlanders en daarna pas voor anderen.

Pandemische vaccins werden tot nu toe geproduceerd op basis van eieren. Foto Merlin Daleman Kippenboer Antoine Damen. Langeweg, 16-02-06 © Foto Merlin Daleman Daleman, Merlin

Bij een vogelgriep die overslaat naar de mens kan de redding uit Weesp komen. 'Daar staat-ie.' Een inwoner van de vestingstad aan de Vecht wijst naar een fabriek op het terrein van Solvay Pharmaceuticals. 'Daar worden de griepspuitjes gemaakt', zegt de bejaarde man en hij wandelt weer verder met zijn herdershond. 'Dat wordt straks knokken aan de poort, ze mogen het leger wel inschakelen.'

Minister Hoogervorst van Volksgezondheid heeft begin maart met het farmaceutisch bedrijf een contract getekend voor het leveren van een vaccin voor 16 miljoen Nederlanders voor als er een wereldwijde griepepidemie uitbreekt. Met dit contract verzekert zijn ministerie zich van een snelle levering van een vaccin.

In 2003 is Solvay in Weesp begonnen met de bouw van de fabriek om pandemische vaccins te produceren op basis van celkweek in plaats van eieren. 'Dat bespaart bij een nieuw vaccin zo'n 16 miljoen eieren', zegt Solvay-onderzoeker Alex Kersten. 'Eén ei per Nederlander.'

Over een paar weken draait de fabriek. De productie ligt ingeklemd tussen twee lagen. Onder de hele fabriek liggen kelders die bij een eventuele lekkage de vloeistoffen kunnen opvangen. Bovenop de fabriek staan afzuigings- en luchtfilteringsinstallaties. 'Wanneer het misgaat, kan geen druppel vloeistof, nog geen zuchtje lucht uit de fabriek ontsnappen', legt Herman van Heemstra uit. Hij leidt de afdeling influenza van Solvay. Gehuld in een witte plastic overall en witte overschoenen laat hij de fabriek zien waar de laatste voorbereidingen worden getroffen.

Het is een groot futuristisch ogend complex van glimmende roestvrijstalen buizen, ketels en controle-apparatuur. Het productieproces is te vergelijken met het brouwen van bier. In grote ketels wordt een soep van cellen en virussen gekweekt. Na een paar dagen wordt het virus gescheiden en tot vaccin verwerkt.

Bij de klassieke methode, zo legt onderzoeker Kersten uit, worden griepvirussen in een bevrucht kippenei gespoten. Een virus heeft altijd levende cellen nodig om zich te vermeerderen. Influenzavirussen zijn van oorsprong vogelvirussen, vandaar dat het kippenembryo een goede voedingsbodem is om zich te vermenigvuldigen. Na een paar dagen worden de virussen 'geoogst' en tot vaccin verwerkt. 'De nieuwe productiemethode biedt ei-onafhankelijkheid en daarmee flexibiliteit', roemt Herman van Heemstra de celkweekmethode. De uitbraak van de vogelgriep in 2003 illustreerde hoe het met die eieren bijna misging. Heemstra: 'Op een dag zaten onze leveranciers in een gebied met een vervoersverbod. De aanvoer van eieren dreigde droog te vallen. In overleg met het ministerie van Landbouw zijn toen maatregelen genomen waardoor de aanvoer van eieren niet stokte. Maar dit leerde ons weer een keer hoe kwetsbaar je bent met eieren en dat we met celkweek op de goede weg zaten.'

Wanneer het voor de mens gevaarlijke vogelgriepvirus H5N1 muteert - en daardoor een nieuw, van mens tot mens overdraagbaar griepvirus wordt - gaat bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in Genève de hoogste alarmfase in. Het eerste dodelijke slachtoffer wordt door wetenschappers van de WHO onderzocht en het virus waar hij of zij aan is overleden vormt de basis van een nieuw vaccin. De WHO 'levert' de stammen van dit virus aan de grote farmaceutische bedrijven. Met dit materiaal worden vervolgens de vaccins gemaakt. De productietijd van een vaccin is gemiddeld zes maanden, vertelt Van Heemstra. Het Nederlands Vaccin Instituut (NVI) heeft, namens minister Hoogervorst, bedongen dat de eerste acht productieweken van Solvay zijn gereserveerd voor de productie van vaccins voor Nederland.

Omdat een pandemisch vaccin wordt ontwikkeld en geproduceerd onder grote tijdsdruk, delen het ministerie en Solvay de aansprakelijkheid voor eventuele bijwerkingen van het vogelgriepvaccin. 'De noodzaak voor een vaccin zal zeer groot zijn maar de tijd ontbreekt om de gebruikelijke studies volledig af te ronden', legt Van Heemstra uit. 'Het is onmogelijk voor een vaccinproducent om in een dergelijke situatie de gebruikelijke aansprakelijkheid voor eventuele bijwerkingen van het vaccin helemaal op zich te nemen. Overheden maken daarom bij het sluiten van dit soort contracten afspraken over de aanprakelijkheid.' De Tweede Kamer wil van minister Hoogervorst overigens nog precies weten hoe de aansprakelijkheid is verdeeld.

Solvay had eerder al contracten afgesloten met Noorwegen, Finland, Malta en Italië. Aan deze landen wordt geleverd ná de zestien miljoen vaccins voor de Nederlandse markt.

Het nieuwe vaccin gaat de patiënt waarschijnlijk minder dan 10 euro kosten. Hoeveel de Nederlandse overheid voor het contract met Solvay betaalt, wil Van Heemstra niet zeggen. 'Het is een soort verzekeringscontract, waarbij je de premie zou kunnen beschouwen als een bijdrage in de ontwikkelings- en onderzoekskosten, want die komen volledig voor rekening van de producent', zegt hij. Wanneer de eerste vaccins van de band rollen 'behoren de medewerkers van het productieproces tot de eersten die het vaccin krijgen', zegt Van Heemstra. 'Daarna is de overheid aan zet wat betreft de distributie.' Gelukkig maar, verzucht Van Heemstra. 'Je hebt niet veel fantasie nodig om te bedenken dat de vraag naar vaccins bij een pandemie groot zal worden. Die verantwoordelijkheid ligt bij de overheid. Wij kunnen moeilijk een legertje huurlingen inhuren om de fabriek te beschermen.'