Het moet geen Idols worden

De strijd tussen Rita Verdonk en Mark Rutte om het leiderschap van de VVD verdeelt de partij.

Maar niemand weet precies waar ze eigenlijk voor staan.

Minister Rita Verdonk Foto Roel Rozenburg DENHAAG:27MEI2003 Minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie). FOTO TWEEDE CAMERA/HANSKOUWENHOVEN/ROEL ROZENBURG Rozenburg, Roel

Henk Vonhoff, oud-burgemeester en oud-commissaris van de koningin, maakt zich zorgen over zijn partij. 'De VVD loopt levensgrote risico's. Het is dan de taak van een erelid om te waarschuwen.'

Sinds minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken) zich meldde als mogelijke kandidaat-lijsttrekker, is de partij verdeeld in kampen - ook al weet nog niemand precies wat de ideologische verschillen tussen de kandidaten Verdonk en staatssecretaris Mark Rutte (Onderwijs) zijn.

Vonhoff: 'We maken ons onnodig kwetsbaar. De kandidaten zullen zich moeten profileren en politieke tegenstanders zullen, zoals nu al gebeurt, roepen: die Verdonk deugt niet.'

Bij Mark Rutte, zeggen VVD'ers die hun keuze al hebben gemaakt, denk je aan linksig en progressief. Bij Rita Verdonk aan rechts en conservatief. Er zijn ook VVD'ers die Verdonk steunen en zeggen dat zij een klassieke liberaal is. Ze gelooft in marktwerking, ze is tegen bureaucratie en vóór een streng vreemdelingenbeleid.

Rutte en Verdonk hebben tot nu toe niet veel meer gedaan dan 'een persoon neerzetten', zegt Norbert Klein. Klein is oud-Statenlid voor de VVD en coördinator van de 'Liberale Stroomgroep', een onafhankelijke groep van liberalen die zich betrokken voelt bij de VVD. Klein: 'De boodschap van Rutte en Verdonk is: ik ben zo aardig en ik ben geschikt. Maar als het vervolgens over de liberale inhoud gaat, zie je een diep gat.'

Volgens Klein voert Rutte tot nu toe een anti-PvdA-strategie. 'Maar je moet uitgaan van je eigen kracht. Dat doet Verdonk, maar het is niet duidelijk waar ze dan voor staat. Ze heeft het over belastingverlaging. Dat is de platte variant van het liberalisme. Het klinkt makkelijk. Maar als je files wilt oplossen, heb je geld nodig.'

Rutte is niet echt een andere liberaal dan Verdonk, zegt Ed Nijpels, oud-VVD-leider en nu commissaris van de koningin in Friesland. De dreigende richtingenstrijd binnen de VVD, is volgens hem gebaseerd op een verkeerde vooronderstelling. 'Mark Rutte is sociaal zoals iedere liberaal dat volgens mij is. Een liberaal staat voor vrijheid en verdraagzaamheid. Maar dat zegt niets over links of rechts.' Verdonk is volgens Nijpels niet veel conservatiever dan Rutte. 'Ze wekt die indruk, door haar uitstraling. Net zoals Rutte uitstraalt dat hij wat linkser is.' Nijpels steunt Rutte, omdat hij 'een brug kan slaan naar jongere generaties'.

Dat de tegenstelling tussen Rutte en Verdonk door partijgenoten gezien wordt als een tegenstelling tussen een sociaal-liberaal en een klassiek-liberaal, irriteert de Groningse hoogleraar geschiedenis Frank Ankersmit. Hij was betrokken bij het opstellen van het Liberaal Manifest, met daarin de koers van de VVD voor de komende jaren.

Onder de vorige VVD-aanvoerder Jozias van Aartsen was er ook discussie. Maar die ging over 'wezenlijke dingen', zegt Ankersmit. 'De rol van de overheid, bestuurlijke vernieuwing. Met Rutte en Verdonk zie ik dat niet gebeuren.'

Ankersmit gelooft dat de verdeeldheid in de VVD op misverstanden berust. Ten eerste: wat voor liberaal Verdonk is, weet niemand. Ten tweede: Rutte is geen sociaal-liberaal, maar een neoliberaal. Deze stroming wil een kleinere overheid en meer marktwerking. Ook geloven neoliberalen in meer samenwerking tussen publieke instellingen en bedrijven. Ankersmit: 'In de top van de VVD is deze stroming dominant geworden, vandaar de steun van bijvoorbeeld minister Hoogervorst voor Rutte.'

Volgens Norbert Klein is het lastig kiezen voor de leden. 'Zoals het nu is, weet je niks. Als Rutte en Verdonk zeggen: er is geen enkel inhoudelijk politiek verschil, het gaat erom hoe ons jasje zit en of we een dasje dragen, kom je op Idols-niveau. En Idols is een ander programma.'

Van Verdonk heeft Klein alleen nog maar oneliners gehoord, zegt hij. 'Dan denk ik: dat is niks.'

Henk Vonhoff zegt dat het 'paniekvoetbal' bij de VVD is begonnen met 'het onbekookte aftreden' van Van Aartsen na de gemeenteraadsverkiezingen. 'Dat betekent dat je al een jaar voor de verkiezingen moet gaan bedenken wie de lijsttrekker wordt.' Terwijl het belangrijk is voor de VVD dat het kabinet stabiel blijft, zegt hij. 'Dit is het oogstjaar. Dat moet je niet gaan belasten met tegenstellingen. Je moet bedenken wat je je kunt permitteren in de coalitie.'

Vonhoff zou het wijs vinden als de termijn voor de kandidaatstelling zou worden verruimd, bijvoorbeeld tot oktober. 'Dan ben je verder met de ontwikkeling van je programma.' En dan zijn de verkiezingen voor de Tweede Kamer niet meer zo ver weg. 'Een sportman moet niet een jaar vóór de Olympische Spelen pieken.'

    • Petra de Koning Guus Valk