Gemeente trekt uitkering patiënt in

Duizenden psychiatrische patiënten dreigen hun uitkering kwijt te raken. Nu gemeenten zelf op de bijstandskosten moeten letten, zijn ze strenger geworden.

Ze werkte parttime in een hotel als kamermeisje en zat voor een deel in de bijstand. Maar in de herfst van vorig jaar werd Margreet (31) psychotisch. Ze kon niet meer voor haar kind zorgen en haar werk niet meer doen. Ze wilde zich niet laten opnemen. De hotelbaas en haar familie besloten de rechter te vragen de vrouw verplicht te laten opnemen. De rechter legde een zogeheten BOPZ-maatregel op en in november vorig jaar werd zij opgenomen in De Geestgronden, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Bennebroek, bij Haarlem. Haar kind woont bij haar ex-man.

Zes weken later krijgt Margreet een brief van de gemeente Haarlem. De gemeente zet haar uitkering met terugwerkende kracht stop, omdat ze verplicht is opgenomen. De gemeente beroept zich op de Wet werk en bijstand (WWB), die in 2004 werd ingevoerd. In de wet staat dat 'degene die rechtens zijn vrijheid is ontnomen' geen recht heeft op een bijstandsuitkering. Dit wordt meestal toegepast op gedetineerden.

In Nederland worden jaarlijks zo'n veertienduizend mensen gedwongen opgenomen in een psychiatrische inrichting, overwegend volgens de Wet bijzondere opnemingen psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ). Een groot deel van hen leeft (deels) van een uitkering. Bijna alle Nederlandse gemeenten betalen de uitkering na een gedwongen opname gewoon door. Haarlem besloot dit voor Margreet niet te doen. Ook de gemeente Amsterdam beëindigde eind vorig jaar van zeven patiënten de uitkering nadat de rechter hen had laten opnemen.

Het ministerie van Sociale Zaken schaart zich achter het oordeel van de gemeente Haarlem. 'Wie gedwongen is opgenomen is niet beschikbaar voor de arbeidsmarkt en heeft daarom geen recht op een uitkering', zegt een woordvoerder in een toelichting. Maar de meeste gemeenten betalen de uitkeringen wel door? 'Gemeenten hebben een grote vrijheid bij de invulling van de WWB, maar strikt genomen is dat niet juist.'

Bestuurssecretaris Van der Ven van De Geestgronden en maatschappelijk werker Ter Heide waren verbaasd toen de uitkering van Margreet werd stopgezet. Van der Ven: 'Ik dacht, dit moet een foutje zijn.' Ter Heide zorgde dat Van op tijd een bezwaarschrift in diende. De gemeente heeft hierop nog niet inhoudelijk gereageerd. Van der Ven zocht contact met brancheorganisatie GGZ-Nederland die de kwestie landelijk aan de orde stelde.

'Het is een principekwestie. Je kunt mensen die gedwongen worden opgenomen niet als gevangenen behandelen. Ze zijn ziek, net als patiënten die zichzelf laten opnemen.' Ter Heide: 'Als deze mensen geen uitkering krijgen, kunnen ze de huur niet betalen en raken ze hun huis kwijt. Ze raken onverzekerd, doordat ze hun premie niet betalen.' Van der Ven: 'En als ze zulke financiële zorgen hebben, heeft dat direct invloed op de behandeling.'

Met Margreet gaat het al beter. Over een paar weken kan ze misschien weer naar huis en dan kan ze weer een uitkering aanvragen. Na stopzetting van haar uitkering kon ze haar vaste lasten korte tijd doorbetalen met geld dat ze gespaard had van haar baantje. De kamer die ze huurde van haar baas kon ze opzeggen, toen ze werd opgenomen. Haar ziektekostenpremie heeft ze al enkele maanden niet betaald, maar ze is nog niet uit de verzekering gegooid. 'Door het nieuwe zorgstelsel is de verzekeraar daar gelukkig nog niet aan toe gekomen', zegt Ter Heide.

Maar hoe was het voor de Wet werk en bijstand geregeld, voor 2004? In de oude bijstandswet van 1999 was een vergelijkbare passage opgenomen, die het mogelijk zou maken mensen die gedwongen zijn opgenomen een uitkering te weigeren. Waarom maakte de gemeente Haarlem pas eind 2005 voor het eerst gebruik van deze mogelijkheid? 'Het werd ons toen pas duidelijk dat mensen die gedwongen zijn opgenomen gelijkgesteld kunnen worden aan gedetineerden, uit een nieuwe handleiding WWB die we kregen', zegt een gemeentewoordvoerder.

Behalve dat gemeenten de mogelijkheid niet kenden om van gedwongen opgenomen patiënten de uitkering stop te zetten, hadden ze er tot 2004 ook geen reden toe. Vóór de wet WWB konden gemeenten de uitkeringen die ze betaalden declareren bij de rijksoverheid. Hoe meer uitkeringsgerechtigden, hoe meer geld. Sinds 1 januari 2004 krijgen gemeenten zelf budget om uitkeringen te betalen en mensen aan het werk te helpen. Het loont nu voor gemeentes om minder mensen in een uitkering te hebben.

Hoe nu verder? 'De bijstandsuitkering is gewoon niet bedoeld voor deze mensen. Er moet wel een oplossing komen. Ze moeten wel wat geld krijgen', zegt een woordvoerder van Sociale Zaken. Ambtenaren van Sociale Zaken overleggen met collega's van het ministerie van Volksgezondheid van wie, hoeveel en op welke wijze de patiënten voortaan geld moeten krijgen. Staatssecretaris Van Hoof schreef vorige week in een brief aan de Kamer dat hij, in afwachting van dit overleg, de vragen die Tweede-Kamerleden van de linkse oppositiepartijen gesteld hebben nog niet kan beantwoorden.

De Amsterdamse GGZ-instelling De Meren, waarvan van zeven patiënten de uitkering werd stopgezet, wilde niet wachten op een oplossing uit Den Haag en daagde de gemeente Amsterdam voor de rechter. De Meren kreeg vorige week gelijk van de rechter - niet omdat gedwongen opgenomen patiënten recht zouden hebben op een uitkering, maar wegens rechtsongelijkheid. De gemeente had mensen die opgenomen waren met een BOPZ-maatregel de uitkering laten behouden, maar mensen die de rechter na een klein vergrijp had laten opnemen, onder artikel 37 Wetboek van Strafrecht, niet. De rechter sprak in het vonnis wel van een 'omissie in de wet'. Die kwam aan het licht doordat ambtenaren in Amsterdam en Haarlem eens strikt de wet gingen uitvoeren.

De naam Margreet is gefingeerd

    • Inger Kuin