Een marionet die niet spoorde

Het Kremlin geeft, het Kremlin neemt. Dat ondervond Dmitri Rogozin, leider van de politieke partij Rodina, toen hij zich te onafhankelijk opstelde.

Dmitri Rogozin Foto Oleg Klimov Dmitriy Rogozin - a leader of Rodina (Motherland) political party at the office in the center Moscow. Russia. Photo by Oleg Klimov/LIBERTY.SU Liberty,SU

Toen de partij Rodina (Moederland) vorige week haar leider Rogozin afzette, zat hij op de tribune, als gast. Afdeling Rostov had hem als afgevaardigde naar het partijcongres willen sturen, maar de politie sloot het zaaltje waar de leden vergaderden. Bommelding, zo heette het.

Maandag trad Dmitri Rogozin ook af als voorzitter van de Doemafractie. Zijn opvolger is de energietycoon Alekandr Babakov, eigenaar van voetbalclub CSKA-Moskou. Waarmee het chauvinistische Rodina is geneutraliseerd.

In december bleek het Kremlin al uitgekeken op haar onhandelbare 'project Kameraad', de codenaam waaronder Rodina ooit was gelanceerd. Rogozin voerde een keiharde, racistische campagne voor de Moskouse Doema. 'Ruim het vuil van straat', beet hij in televisiespotjes Kaukasiërs toe. Die maakte Rodina tot een serieuze rivaal van Verenigd Rusland, de partij van Poetin. Maar een rechtbank schrapte Rodina op de valreep van de kieslijst wegens rassenhaat.

Dmitri Rogozin was succesvoller dan goed voor hem was, dus draaide het Kremlin zijn partij de duimschroeven aan. Staatszender ORT kwam met een 'documentaire' met een skinhead in wiens jongenskamer Rogozin een ereplaats had naast Adolf Hitler. Een groep prominente Russen publiceerde een lijst van 'de honderd gevaarlijkste neofascisten', onder wie Rogozin. De tv besteedt opeens veel tijd aan racistische incidenten. Nu Rogozin is gedumpt, hoopt Rodina weer rust te krijgen. Michail Deljagin, de partij-ideoloog: 'Onze nieuwe leider Babakov is een jood, dat bewijst dat we geen nationalisten zijn.'

'Moederland' is een 'virtueel project' dat uit de hand liep. Begin 2003 kreeg Marat Gelman, kunsthandelaar, spindoctor en toezichthouder op Ruslands grootste tv-kanaal ORT, opdracht een project te verzinnen om stemmen bij de communisten weg te kapen: 'Project Kameraad'. Hij benaderde Sergej Glazjev, een communistische econoom die ontevreden was over zijn partijleider Zjoeganov. Poetin zelf nam Glazjev die zomer terzijde op een receptie en vroeg hem de krachten te bundelen met zijn beschermeling, de charismatische nationalist Dmitri Rogozin. Project Kameraad moest zowel communisten als patriotten trekken.

Rogozin was al jaren Poetins frontsoldaat in de Doema. Hij formuleerde een compromisloos buitenlands beleid, waar Poetin de scherpe kantjes vanaf sleep. Een serieuze, agressieve en wat gladde jongeman die de taal van het volk sprak. Hij accepteerde de missie: zogenaamd onafhankelijk van het Kremlin de communisten ondergraven. Niemand geloofde toen dat hij en Glazjev de communisten werkelijk schade konden berokkenen. 'Piranha's eten geen olifanten', heette het. Het ging om procentjes knabbelen. Rogozin en Glazjev doopten hun partij niet Kameraad, maar Moederland. 'Kameraad is een goed, warm woord', herinnert Rogozin zich nu. 'Maar Moederland sloeg volgens tests breder aan.' Zo ontstond Rodina in augustus 2003, vier maanden voor de Doemaverkiezingen, uit het niets.

Poetin blies de partij wind in de zeilen. De arrestatie van oliemagnaat Chodorkovski in oktober luidde een ware kruistocht tegen de oligarchen in. De communisten, die geld kregen van Chodorkovski, stonden te kijk als hypocriet en corrupt. Zij kelderden even vlot in de peilingen als Rodina klom. 'Stem voor échte communisten', was haar slogan. Tot twee weken voor de verkiezingen. Rogozin: 'Plots sneden ze onze zuurstof af en klapten de deuren van de tv-studio's dicht.' Rodina, door het Kremlin begroot op drie, vier procent, werd met ruim negen procent van de stemmen de nieuwe sensatie. Maar op verkiezingsavond bleef ze buiten beeld.

Rodina toonde een zorgwekkende onafhankelijkheid. Zo stelde Glazjev zich ongevraagd kandidaat tegen Poetin voor de presidentsverkiezingen. In een veld vol schertskandidaten werd hij als enige stelselmatig tegengewerkt. Rogozin toonde zich voor het laatst een loyale voetsoldaat door Glazjev uit de partij te werken.

Daarna liep het mis. In januari 2005 protesteerden bejaarden tegen de opheffing van hun privileges, zoals gratis openbaar vervoer en medicijnen. Rogozin zette veldbedden op in de Doema en ging in hongerstaking. In Moskou organiseerde hij betogingen waarbij studenten zich (voor geld) solidair verklaarden met de oudjes. Serieuze oppositie. Het Kremlin haalde bakzeil, Poetin was woedend.

Was Rogozin zo naïef te geloven dat hij zelfstandig politiek kon bedrijven in Poetins Rusland? Vorige maand klonk hij half berustend, half strijdbaar. Natuurlijk, onder eerlijke omstandigheden won hij van iedereen, altijd, overal, absoluut! 'Maar het Kremlin zit vol lafaards. Het valt niet mee te kaarten met valsspelers. De vraag is: moet je überhaupt met ze kaarten?'

Rodina wordt weer communisme-light in plaats van chauvinistisch. Rogozin likt zijn wonden en zwijgt. 'Dit is een enorme morele schok voor ons', zegt zijn assistente bibberig. 'Dmitri is zojuist geopereerd en ligt in het ziekenhuis.' Een comeback lijkt onwaarschijnlijk. De poppenspelers van het Kremlin haten marionetten die hun touwtjes doorsnijden.

    • Coen van Zwol