Roem en leed van de castrati in Londen

Gecastreerde zangers waren in de 16e eeuw zeer geliefd.

Op een expositie in Londen is hun unieke geluid te horen.

Gaetano Guadagni Foto Reuters Expositie Handel House Museum t/m 1 okt. Luister naar een opname uit 1902: http://news.bbc.co.uk/2hi uk. news/magazine/4853432.stm. A pair of rusted iron "castratori" are held in front of a painting of Italian Castrati singer Gaetano Guadagni (1729-92) during the launch of a new exhibition at Handel House Museum in London 28 March 2006. The scissor-like instruments were used to castrate boys as young as eight in the mid-16th-century to preserve their voices. The exhibition Handel and the Castrati tells the stories of the castrati singers who worked for Handel, how they were chosen at an early age, their intensive training, celebrated performances and adulation with which they were received. AFP PHOTO ADRIAN DENNIS AFP

Het instrument in het Londense Händel-museum houdt het midden tussen een schaar en een notenkraker. De castratori waren bedoeld voor een huiveringwekkende handeling: het castreren van jonge jongens uit arme gezinnen ten behoeve van een carrière als zanger. Als ze de operatie overleefden en hun kunstmatige hoge stem zich goed ontwikkelde, konden ze het - met wat geluk - tot grote roem en rijkdom brengen. Händel schreef graag muziek voor castraten, omdat hun wonderbaarlijke geluid een dimensie toevoegde aan zijn vocale werken. Castraten waren geliefd in de zestiende eeuw. “Het opmerkelijke is dat deze praktijk gezang heeft voortgebracht dat tot het mooiste behoort dat de wereld ooit heeft gekend maar dat men het nooit meer zal kennen“, aldus conservator Nicholas Clapton.

Toch is het unieke geluid van de castraten ook nu nog te horen, zij het niet live. In een hoek van de tentoonstellingsruimte kunnen bezoekers luisteren naar een opname uit 1902 van een van de laatste Europese castraten, Alessandro Moreschi. Hij zingt een Ave Maria van Bach. Ondanks het gekraak in de opname gaat het geluid door merg en been: krachtiger dan dat van een vrouwenstem maar onwaarschijnlijk hoog.

Het wemelde in Händels tijd van de Italiaanse castraat-zangers in Londen, die volgens Clapton vaak de status van hedendaagse supersterren genoten. Zeer geliefd waren Giovanni Carestini en Carlo Broschi alias Farinelli. Maar de beroemdste van allen was Francesco Bernardi, beter bekend onder de artiestennaam Senesino. Senesino werd overstelpt met aandacht en giften van Engelse aristocraten en hij voelde zich gedurende zijn zestien jaar in de Britse hoofdstad als een vis in het water.

Het duurde overigens even voor de Engelsen gewend waren aan het wonderbaarlijke geluid en de aparte fysieke verschijning van de castrati. Doordat hun hormonale huishouding als gevolg van de castratie een meer vrouwelijk patroon volgde, behielden ze niet alleen een hoge stem maar was ook sprake van extra vetvorming in de borststreek. Daarnaast waren ze dikwijls opvallend lang. In protestantse landen bleef het verboden jongens op deze wijze te verminken. Ook in Italië verbood het kerkelijke recht van de katholieke kerk het. In de praktijk kneep het Vaticaan echter een oogje toe. Het was zelfs bereid castraten op te nemen in het koor van de Sixtijnse kapel. Zo'n 4000 jongens werden jaarlijks van hun testikels ontdaan, vaak onder erbarmelijke hygiënische omstandigheden.

Nadat in de negentiende eeuw een einde kwam aan het castreren van jongens, zagen uitvoerders van Händels muziek zich genoopt de rollen van de castraten door vrouwen te laten zingen. Toen dat geen succes werd, lieten ze het door mannen doen, zij het een octaaf lager dan oorspronkelijk.

Expositie Handel House Museum t/m 1 okt. Luister naar een opname uit 1902: http://news.bbc.co.uk/2hi uk. news/magazine/4853432.stm.

    • Floris van Straaten