Oppeppers voor somber Nederland

Acht ex-politici kwamen gisteren met een manifest tegen het “harde' klimaat in Nederland. Ook andere recente initiatieven willen de samenleving verbeteren.

Salem Samhoud is 45 jaar, woont in Leusden en is opgeleid aan de Nyenrode Business Universiteit. Hij helpt met zijn adviesbureau bedrijven reorganiseren. Dan bedenkt hij een visie waarmee de bedrijven zichzelf opnieuw kunnen uitvinden. Onlangs deed hij dat bij een groot Duits verzekeringsconcern. Met het motto “We willen zekerheid, vrijheid en levenskwaliteit' werden de werknemers weer enthousiast, vertelt Samhoud. “Ze geloofden er gewoon weer in.“

Toen kreeg Samhoud een brainwave. Eigenlijk kon Nederland ook wel “een nieuw jasje, nieuw bloed en een nieuw zenuwstelsel gebruiken“. Hij bedacht een initiatief: Visie21. Nu organiseert en financiert zijn bureau “publieksarena's' om voor Nederland een nieuwe missie te ontwikkelen. “Waarom moet Nederland blijven? Waar staan we voor? En wat is de ambitie van dit land?“ Het gaat om een nieuwe, gemeenschappelijke gedachte. Een oppepper. “Zodat we er allemaal weer zin in hebben.“

Visie21 is niet het enige initiatief. Er zijn tal van campagnes, debatten en projecten om de samenleving te verbeteren. Neem “Nederland niet kapot te krijgen' of “Nederland waardeert' of “Nederland positief'. De eerste wil dat burgers anders met elkaar omgaan, de tweede staat voor wederzijds respect en de derde vindt dat mensen positiever moeten zijn. De initiatiefnemers zijn in de eerste plaats burgers - allochtoon en autochtoon, hoog- en laagopgeleid, van het platteland of uit de stad.

Ze zijn allemaal op zoek naar een medicijn voor een betere samenleving en hopen dat hun bijeenkomsten leiden tot bewegingen in de samenleving. Maar niet tot politieke bewegingen, beklemtoont Samhoud. “Mensen zouden wegblijven als we dat zouden doen.“ Van politiek moeten de initiatiefnemers niets hebben. Samhoud: “Daar hebben mensen geen vertrouwen meer in.“

Sommige politici nemen ook dergelijke initiatieven. Minister Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) kwam begin dit jaar met het Burgerforum, waarin burgers kunnen meepraten over het kiesstelsel. Hij lanceerde ook de Nationale Conventie om “de gewone man' te betrekken bij de inrichting van het politieke bestel. Premier Balkenende probeert via zestienmiljoenmensen.nl het debat over normen en waarden op gang te brengen. Minister Verdonk (Integratie, VVD) wil “de meerwaarde van samenwerking tussen mensen van verschillende culturen“ uitdragen via en.nl.

Gisteren kwam Hans Dijkstal, oud-VVD-leider en ex-minister, met zeven andere voormalige kopstukken uit de politiek met een manifest. “Nederland is van een open, assertieve samenleving beland in een diepe vertrouwenscrisis. Dat moet snel veranderen“, schreven zij.

Met de stortvloed aan projecten proberen de initiatiefnemers de identiteitscrisis van Nederland te bezweren. Dat denkt althans Jos de Beus, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Volgens hem is Nederland het geloof in zichzelf kwijtgeraakt. Dat kwam voor het eerst aan de oppervlakte bij de opkomst van en moord op Pim Fortuyn, later versterkt door de moord op Theo van Gogh, de concurrentie met China, India en Oost-Europa en schandalen in bedrijfsleven en de publieke sector.

Stuk voor stuk ontwikkelingen die volgens De Beus zorgen voor somberheid, verwarring en polarisatie. Neem het integratiedebat. De Beus: “De veelgeroemde tolerantie sloeg om in onverschilligheid. Nu is er geen balans meer als het gaat om nieuwkomers.“ Het harde beleid van Verdonk leidt volgens hem tot weerstand. “Een duurzame oplossing is er niet.“

In de initiatieven onderscheidt De Beus diverse opvattingen over de Nederlandse eigenheid. Er is een minderheid, zegt hij, die nog gelooft in het post-nationale: we zijn allemaal wereldburgers en Europeanen. Anderen, zoals Verdonk en Geert Wilders, beschouwen Nederland als “deel van een superieure westerse beschaving“.

Die verschillende opvattingen leiden weer tot verschillende oplossingen over hoe het met Nederland verder moet. Vier twistpunten zijn er, zegt De Beus. Tolerantie. Moeten we bijvoorbeeld de hoofddoeken accepteren of niet? Onderdrukt zo'n hoofddoek vrouwen, is hij een teken van emancipatie of juist een voorbode van radicalisering? Dan is er de consensus, het tweede twistpunt. Hoe worden we het met elkaar eens? Gevolgd door solidariteit: moet de jonge generatie solidair zijn met de babyboomers die straks met pensioen gaan? Het laatste discussiepunt is openheid. Willen we een open samenleving, waarin we bijvoorbeeld Polen toelaten op de arbeidsmarkt?

Salem Samhoud wil dat Nederland een open samenleving blijft. Tijdens zijn bijeenkomsten, telkens voor 21 mensen, probeert hij de deelnemers te laten zien wat ze gemeen hebben. “We hebben uiteindelijk allemaal het beste voor met Nederland.“

Dat positivisme herkennen de initiatiefnemers van optimistisch.nl. Billboards en reclamespotjes, met een roze bril of een halfvol glas, roepen mensen toe: “Weest optimistisch!' Paul Blok van reclamebureau DDB in Amsterdam zette de actie met collega's op touw. Al filosoferend kwamen ze tot de conclusie “dat Nederlanders te veel de “downside' opzoeken“.

De initiatieven noemt De Beus “sympathiek“. Vooral omdat “ze plaatsvinden buiten Den Haag en Hilversum“. Plichtmatig optimisme vindt hij echter onzin. “Alleen maar positief doen, neemt de problemen niet weg. Het begint toch met een eerlijke analyse van de problemen.“

Publicist Paul Scheffer zit er niet zo mee. Volgens hem hoort een samenleving bol te staan van de initiatieven. Vernieuwingen moeten uit de samenleving komen, niet uit de politiek: “Ministers bedoelen het goed, maar de projecten liggen altijd in het verlengde van hun politieke doelstellingen. De burgerinitiatieven gaan daar juist dwars doorheen.“ Zelf houdt hij er ook van om apolitiek, met mensen uit diverse hoeken, over problemen na te denken. “Juist de burger moet vooroplopen.“

En dat is precies wat Samhoud doet. Met zijn eindvisie stapt hij straks dan ook niet naar de Tweede Kamer. “Maar naar de koningin, of naar de kroonprins.“

Burgerforum: pagina 7