Liberaal versus liberaal maakt de VVD kwetsbaar

De strijd om het leiderschap tussen Mark Rutte en Rita Verdonk verdeelt de VVD, hoewel niemand precies weet waar ze voor staan. “We maken ons onnodig kwetsbaar.“

Rita Verdonk presenteerde zich vanmiddag als officiële kandidaat voor het VVD-lijsttrekkerschap in de RAI in Amsterdam. Foto Roel Rozenburg Amsterdam:4.3.6 Rita Verdonk. foto Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Den Haag, 5 april. - Henk Vonhoff, oud-burgemeester en oud-commissaris van de koningin, maakt zich zorgen over zijn partij. “De VVD“, zegt hij, “loopt levensgrote risico's. Het is dan de taak van een erelid om te waarschuwen.“

Sinds minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken) zich meldde als mogelijke kandidaat-lijsttrekker, is de partij verdeeld in kampen - ook al weet nog niemand precies wat de ideologische verschillen tussen de kandidaten Verdonk en staatssecretaris Mark Rutte (Onderwijs) zijn.

Vonhoff: “We maken ons onnodig kwetsbaar. De kandidaten zullen zich moeten profileren en politieke tegenstanders zullen, zoals nu al gebeurt, roepen: die Verdonk deugt niet.“ Vonhoff ziet de vreugde al oplichten in de ogen van D66'ers, zegt hij. “Die partij zal zich als Lazarus oprichten uit de dood. Als je jezelf schade doet, wordt de winst elders geboekt.“

Bij Mark Rutte, zeggen VVD'ers die hun keuze al hebben gemaakt, denk je aan linksig en progressief. Bij Rita Verdonk aan rechts en conservatief. Tweede-Kamervoorzitter Frans Weisglas, die Verdonk steunt in haar kandidatuur, noemde Rutte “toch te veel het broertje van Wouter Bos“.

Er zijn ook VVD'ers die Verdonk steunen en zeggen dat zij een klassieke liberaal is. Ze gelooft in marktwerking, ze is tegen bureaucratie en vóór een streng vreemdelingenbeleid. Frits Bolkestein, oud-VVD-leider en oud-eurocommissaris, heeft al gezegd dat hij Verdonk zal steunen.

Dat geldt ook voor marktliberalen uit de Tweede-Kamerfractie, zoals Anton van Schijndel en Charlie Aptroot.

Toch hebben Rutte en Verdonk tot nu toe niet veel meer gedaan dan “een persoon neerzetten“, zegt Norbert Klein.

Norbert Klein is oud-Statenlid voor de VVD en coördinator van de “Liberale Stroomgroep', een onafhankelijke groep van liberalen die zich betrokken voelt bij de VVD. Klein: “De boodschap van Rutte en Verdonk is: ik ben zo aardig en ik ben geschikt. Maar als het vervolgens over de liberale inhoud gaat, zie je een diep gat.“

Rutte voert tot nu toe een anti-PvdA-strategie, zegt Klein. “Maar je moet uitgaan van je eigen kracht. Dat doet Verdonk, maar het is niet duidelijk waar ze dan voor staat. Ze heeft het over belastingverlaging. Dat is de platte variant van het liberalisme: plat op de portemonnee. Het klinkt makkelijk. Maar als je files wilt oplossen, heb je geld nodig.“

[Vervolg VERDONK: pagina 2]

VERDONK

Vonhoff: de VVD speelt paniekvoetbal

[vervolg van pagina 1]

Rutte is geen wezenlijk andere liberaal dan Rita Verdonk, zegt Ed Nijpels, oud-VVD-leider en nu commissaris van de koningin in Friesland. De richtingenstrijd die de VVD de komende tijd bezig zal houden, is volgens hem gebaseerd op een verkeerde vooronderstelling. “Mark Rutte is sociaal zoals iedere andere liberaal dat volgens mij is“, zegt hij. “Een liberaal staat voor vrijheid en verdraagzaamheid. Maar dat zegt niets over links of rechts.“ Rita Verdonk is volgens Nijpels niet veel conservatiever dan Rutte. “Ze wekt die indruk, door haar uitstraling. Net zoals Rutte uitstraalt dat hij wat linkser is.“ Nijpels steunt Rutte, maar niet om zijn ideeën. Rutte kan volgens Nijpels met zijn jeugdige uitstraling “een brug slaan naar jongere generaties“.

Nijpels volgde in 1982 - hij was toen 32 - Hans Wiegel op als politiek leider en hij moest voortdurend aanhoren dat hij linkser zou zijn. “Ik had wat langer haar en ik was nog erg jong. “Maar het feit dat je spontaan overkomt, zegt weinig over je ideeën.“

Dat de tegenstelling tussen Rutte en Verdonk door partijgenoten gezien wordt als een tegenstelling tussen een sociaal-liberaal en een klassiek-liberaal, irriteert de Groningse hoogleraar geschiedenis Frank Ankersmit. Hij was betrokken bij het opstellen van het Liberaal Manifest, waarin de koers van de VVD voor de komende jaren wordt uitgelegd. De leden stemden er vorig jaar mee in. Onder de vorige maand afgetreden VVD-aanvoerder Jozias van Aartsen was er, net als nu, ook discussie. Maar die ging over de koers van de partij, zegt Ankersmit. “De partij praatte over wezenlijke dingen. De rol van de overheid, bestuurlijke vernieuwing. Met Rutte en Verdonk zie ik dat niet gebeuren.“

Ankersmit gelooft, net als Ed Nijpels, dat de verdeeldheid in de VVD gebaseerd is op misverstanden. Ten eerste: wat voor liberaal Rita Verdonk is, weet niemand. Ten tweede: Mark Rutte is geen sociaal-liberaal, maar een neoliberaal. Deze stroming, die in de tweede helft van de vorige eeuw opkwam, is gebaseerd op het idee van een kleinere overheid en meer marktwerking. Ook geloven neoliberalen in meer samenwerking tussen publieke instellingen en bedrijven. Ankersmit: “Rutte geeft in zijn beleid blijk van een neoliberale instelling. In de top van de VVD is deze stroming dominant geworden, vandaar de steun van bijvoorbeeld minister Hoogervorst voor Rutte.“ Ben Verwaayen, topman van British Telecom en een neoliberaal bij uitstek, schrijft nu het verkiezingsprogramma. Ankersmit: “Het is de officiële lijn geworden.“

Volgens Norbert Klein is het lastig kiezen voor de VVD-leden. “Zoals het nu is, weet je niks. Als Rutte zou zeggen: iedereen plakt mij het sociaal-liberale etiketje op en dat klopt, want zo ben ik, dan is het goed. Maar als Rutte en Verdonk zeggen: er is geen enkel inhoudelijk politiek verschil, het gaat erom hoe ons jasje zit en of we een dasje dragen, kom je op Idols-niveau. En Idols is een ander programma.“

Van Verdonk heeft Klein alleen nog maar oneliners gehoord, zegt hij. “Dan denk ik: dat is niks. Ze kiest Kay van de Linde als campagneleider. Die ken ik van een campagne voor een andere partij, van een stijl die is gericht op emoties.“

Henk Vonhoff zegt dat het “paniekvoetbal“ bij de VVD is begonnen met “het onbekookte aftreden“ van Van Aartsen na de gemeenteraadsverkiezingen. “Dat betekent dat je al een jaar voor de verkiezingen moet gaan bedenken wie de lijsttrekker wordt.“ Maar het is belangrijk voor de VVD dat het kabinet stabiel blijft, zegt hij. “Dit is het oogstjaar. Dat moet je niet gaan belasten met tegenstellingen. Je moet bedenken wat je je kunt permitteren in de coalitie.“

Vonhoff zou het wijs vinden, zegt hij, als de termijn voor de kandidaatstelling zou worden verruimd, bijvoorbeeld tot oktober. “Dan ben je verder met de ontwikkeling van je programma.“ En dan zijn de verkiezingen voor de Tweede Kamer niet meer zo ver weg. “Een sportman moet niet een jaar vóór de Olympische Spelen pieken. Die moet op de Olympische Spelen pieken.“

Vonhoff geeft de partij een ongevraagd advies, zegt hij. Hij heeft geen aanwijzingen dat de partijtop naar zijn waarschuwing zal luisteren.

    • Petra de Koning Guus Valk