Turkse homo trotseert het leger

In Turkije staat dienstweigering gelijk aan landverraad.

Het lot van een groeiend aantal dienstweigeraars verandert dat beeld.

Posters van de organisatie Savaskarsitlari, geleid door Gör. Op het roze bord bij Tarhan staat: ‘Mehmet houdt van vrede’. Foto Savaskarsitlari Savaskarsitlari

Even glimlacht dienstweigeraar Mehmet Tarhan. Ja, Turkije is veranderd, geeft hij toe. Tien jaar geleden nog zou een dienstweigeraar in de gevangenis worden opgesloten en de bewakers zouden de sleutel weggooien. Maar alle kranten in Turkije, zelfs het strenggelovige Yeni Safak, hebben de afgelopen maanden over Tarhan geschreven. En mede daardoor is hij nu vrij uit de gevangenis. 'Ik ben een hete aardappel geworden voor het leger', zegt hij in een café in Taksim. 'Niemand durft me aan te raken.'

Mehmet Tarhan besloot totaalweigeraar te worden toen hij in een ziekenhuis werkte in de vooral door Koerden bevolkte stad Diyarbakir. Het ziekenhuis was een staatsziekenhuis dus Tarhan hoorde in het kamp van de overheid. Als Koerd voelde hij zich echter verbonden met de mensen in Diyarbakir. 'Ik zag dat de oorlog [tussen extremistische Koerden en het leger, red.] veel erger was dan de media zeggen', aldus Tarhan. Na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten kreeg Tarhan het idee dat de wereld was opgedeeld in twee kampen die elkaar proberen te vernietigen. 'Ik wilde bij geen enkel kamp horen,' aldus Tarhan, 'dus ik werd totaalweigeraar.'

Nu is dat geen gemakkelijke keuze in Turkije. In de officiële staatsideologie is het leger de macht die dit land beschermt - dienstweigering staat daarom voor velen gelijk aan landverraad. Toen Tarhan zijn verzet tegen de dienstplicht bekendmaakte, lieten de autoriteiten hem eerst met rust. Maar op 8 april vorig jaar werd hij opgepakt en naar Tokat gebracht, waar hij zijn dienstplicht zou moeten vervullen. Toen hij weigerde elk bevel uit te voeren, werd hij overgebracht naar de gevangenis van Sivas.

En daar werd Tarhan, zo vertelt hij, flink aangepakt. Aanvankelijk sloegen zijn medegevangenen hem geregeld in elkaar maar toen zijn advocaten speciale luchttijden voor hem hadden geregeld, namen de bewakers die taak over. De militaire dokters zeiden, welke wonden hij ook had, dat er niets aan de hand was. Maar toen Tarhan op een dag in de rechtbank moest verschijnen kon hij nauwelijks meer lopen. 'En dat heeft iedereen gezien.' Binnenkort krijgt hij een speciaal onderzoek in Izmir dat sporen op het lichaam van martelingen tot vijf jaar terug kan aantonen.

Maar de grootste marteling was misschien wel het onderzoek naar zijn homoseksualiteit dat hem boven het hoofd hing. Tarhan is altijd openlijk gay geweest. Maar toen de pers uitgebreid over hem begon te schrijven, zag het leger wellicht daarin een mogelijkheid om van hem af te komen. Homo's hoeven niet in het leger in Turkije, maar dan moeten ze hun geaardheid wel aantonen in een onderzoek (zie 'Het onderzoek bestaat uit een gesprek met een psycholoog en een pikante foto').

Maar dat was een flinke misrekening. Tarhan weigerde het onderzoek. 'Ik kreeg daarbij veel steun van vrouwenorganisaties.' Deze hebben de afgelopen jaren in Turkije flink campagne gevoerd tegen maagdelijkheidstesten bij meisjes en vonden dat wat Tarhan boven het hoofd hing, even afkeurenswaardig was.

En zo werd Tarhan langzaam maar zeker een steeds grotere bron van gêne voor de Turkse legerautoriteiten. Zijn populariteit in de gevangenis van Sivas nam toe. Zelfs conservatieve gevangenen begonnen sympathie voor hem te voelen. 'De dag voordat ik werd vrijgelaten, lazen ze een stuk uit de koran voor mij en baden voor mijn welzijn. Dat heeft mij diep geroerd.' Vanuit landen als Nederland, Zweden en Denemarken stroomden steunbetuigingen binnen. Uiteindelijk besloot een rechter zijn veroordeling ongedaan te maken.

Wat de toekomst voor Tarhan in petto heeft is onduidelijk. 'Ik heb geen identiteitspapieren en ik heb mijn dienstplicht nog steeds niet vervuld. Dat maakt het vrijwel onmogelijk voor mij om werk te vinden in Turkije. Technisch gezien ben ik een vluchteling die elk moment opnieuw opgepakt kan worden.'

Tarhan is niet de enige die dat lot boven het hoofd hangt, zegt Ersan Ugur Gör, die actie voert voor de ongeveer 70 totaalweigeraars die Turkije kent. 'Als totaalweigeraar ben je sociaal dood. Je kunt niet reizen of zelfs een hotel inchecken. Altijd ligt het gevaar op de loer.' Maar Turkije verandert, weet ook Gör, en zoals vaker is het een combinatie van interne en externe druk. Terwijl de zaak-Tarhan al speelde nam het Europese Hof voor de Rechten van de Mens het op voor een andere dienstweigeraar. Het Hof oordeelde dat Turkije zijn wetgeving op het gebied van de dienstweigering moet aanpassen. De regering heeft aangekondigd met stappen te komen om tot vervangende dienstplicht te komen. Gör heeft er niet erg veel vertrouwen in. 'Regeringen komen en gaan maar de generale staf van het leger blijft er altijd.'

Anderen in Turkije oordelen dat wel degelijk sprake is van verandering: het leger begint zijn positie van onaantastbaarheid langzaam maar zeker te verliezen. Onlangs waagde een openbare aanklager het om de chef van de landmacht in staat van beschuldiging te stellen. Het liep op niets uit, maar was wel tot dan toe onvertoond in Turkije. Natuurlijk heeft het leger nog steeds veel in de melk te brokkelen: zo moest het hoofd van de afdeling inlichtingen van de politie onlangs opstappen omdat hij zich de woede van de legertop op de hals had gehaald. Maar de tijd dat het leger boven de wet stond, is voorbij.

Bekijk de site van de Turkse homo-organisatie Kaos GL http://news.kaosgl.com/

    • Bernard Bouwman