Slimme roek verrast psychologen

Guillem, een Britse roek die eten uit een buis moet halen, gaat net zo slim te werk als chimpansees. Omdat andere roeken niet kunnen wat zij kan, zorgt Guillem voor verwarring.

Het basisexperiment met de perspex buis: links een aan de onderkant afgesloten putje, rechts een gat. Het voedsel zit in het midden. De roek moet het voedsel dus naar rechts trekken. In een tweede experiment werden iets andere buizen gebruikt. Alleen de roek Guillem wist daar raad mee. Foto’s Current Biology Current Biology

De roek Guillem, verbonden aan de universiteit van Cambridge, blijkt verrassend goed materiële wetmatigheden te doorzien. En daarmee heeft ze drie psychologen en een bioloog van dezelfde Britse universiteit enigszins in verwarring achtergelaten. Kan een roek dus oorzaak en gevolg doorzien en die conclusies toepassen op nieuwe situaties? Als méér van de acht oorspronkelijke roeken uit het Cambridge-experiment hun kennis op nieuwe situaties hadden toegepast, zouden de onderzoekers dat wel durven beweren, zo klinkt door in hun stuk in Current Biology, dat vandaag gepubliceerd wordt. Maar één roek? En zelfs over haar prestaties vragen de onderzoekers zich af of ze nu werkelijk begrijpt wat ze doet, of toch 'gewoon' (óók al bijzonder) regels toepast die ze zichzelf geleerd heeft.

Welkom in de wereld van het onderzoek naar cognitie bij dieren. Natuurlijk passen dieren voortdurend fysieke wetmatigheden toe in hun gedrag - hoe zou een roek anders ooit kunnen vliegen? Maar de kwestie is: kunnen ze ook abstraheren? Tonen ze begrip? Welke representaties zitten er in het koppie?

Kunnen dieren algemene regels uit een situatie afleiden en die op nieuwe situaties toepassen? Dat heet in de wetenschap intelligentie, in dit geval van Guillem fysische intelligentie. Mensapen zijn erg goed in dat begrip van de materiële wereld. Ze snappen bijvoorbeeld onmiddellijk dat voedsel zit in een busje dat rammelt en niet in een busje dat niet rammelt.

Honden snappen dat niet, maar zij zijn weer goed in sociale intelligentie. Als hun baas wijst naar het busje, zal daar het voedsel wel in zitten, dat snappen mensapen weer niet - zoals blijkt uit een vergelijkend onderzoek in het recente februarinummer van Journal of Comparative Psychology - door de bekende psycholoog en primatoloog Michael Tomasello.

Net als chimpansees en bonobo's lijkt de roek Guillem een hoge fysische intelligentie te hebben, omdat ze kennis van de wijze waarop voedsel is te peuren uit een perspex buis handig lijkt toe te passen op vergelijkbare situaties met een net iets andere buis. Maar de twijfel blijft.

En dat terwijl het experiment naar fysiek begrip van roeken door het Cambridge-team onder leiding van psycholoog Nicola .S. Clayton, al een grote stap vooruit is ten opzichte van vergelijkbaar eerder onderzoek bij dieren.

Dieren praten niet. Hoe kun je aan gedrag van dieren conclusies ontlenen over hun denken? Een oud idee was om een doorzichtige buis te maken met een gat met daarin een kort stukje buis dat aan de onderkant dichtgemaakt was. Eerst leer je dan dieren dat ze met een schuifje het voedsel in die buis natuurlijk niet in dat putje moeten schuiven, dan krijgen ze het er nooit meer uit. In tweede instantie stop je voedsel in dezelfde buis maar dan met het putje naar boven. Dieren die zich dan geen zorgen meer maken over het putje, tonen goed begrip van de fysieke causaliteiten van die situatie, was altijd de gedachte. Tot iemand op het idee kwam hetzelfde experiment toe te passen op volwassen mensen. Veel mensen bleken in de tweede test voor de zekerheid toch maar dat omgekeerde putje te mijden. Exit experimentele standaard.

Clayton en haar team hebben de opstelling belangrijk verbeterd - met het gevolg dat de meeste roeken het niet echt begrijpen, behalve dus Guillem. Clayton maakte aan de perspex buis twee putjes: een gesloten met een zwart dekseltje aan de onderkant, de ander met een open onderkant. De roeken die trekkend aan het schuifje met voedsel het aan de onderkant afgesloten putje leerden vermijden haalden de eerste test. Dat lukte zeven van de acht roeken uit het experiment in Cambridge. Maar dan de proof of the pudding. In een iets andere buis zit het dekseltje bovenop het putje, en dat putje levert dus geen probleem meer op bij het schuiven. Er zijn twee varianten van die tweede test. Soms moeten de roeken het voedsel juist over dat dekseltje schuiven, of juist er vanaf (omdat de buis aan die kant ineens is afgesloten). Alle roeken geven het op, behalve Guillem, die zonder veel moeite het voedsel uit de buis haalt. Zij paste haar ervaring met stokjes, schuifjes, putjes en deksels feilloos toe. Meer onderzoek is nodig, concludeert Clayton.

    • Hendrik Spiering