Blijf sceptisch

Eind jaren tachtig werd de Amerikaan Francis Fukuyama de ster van de neoconservatieve beweging.

Maar nu keert hij zich tegen zijn oude vrienden.

Pop van president Bush in het tenue waarin hij aan boord van de USS Abraham Lincoln de operaties in Irak beëindigd verklaarde Foto Reuters A minature replica of U.S. President George W. Bush attired in the naval aviator flight uniform, depicting what he wore when he landed on the aircraft carrier USS Abraham Lincoln to declare an end to major combat in Iraq, is displayed along with Elite Force figures in Hong Kong August 29, 2003. [A Hong Kong toy company has shipped about 35,000 pieces of such one-to-six scale dolls to the U.S. and other countries and would start hitting shop shelves next week.] REUTERS

Totalitaire stelsels zijn in het Westen zo dood als een pier. Maar op de rechterflank van het politieke spectrum zijn nog steeds sporen te zien van utopisch politiek denken. Kenmerkend daarvoor zijn de rigoureuze tweedeling van de wereld in goed en kwaad, de bereidheid om in naam van idealen naar geweld te grijpen, en de neiging om soms desastreuze gevolgen van hooggestemde ideeën te negeren. Deze elementen komen bij elkaar in de explosieve cocktail van democratische zendingsdrang en militair machtsvertoon van het neoconservatisme; de denkrichting onder Amerikaanse intellectuelen die na de aanslagen van 11 september grote invloed kreeg op het buitenlands beleid van de regering- Bush.

De Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama, tot voor kort zelf een ster van het neoconservatisme , probeert nu zijn ex-kameraden terug in het meer conservatieve spoor te krijgen in zijn nieuwe boek America at the Crossroads. Democracy, Power and the Neoconservative Legacy. Kernpunt van zijn kritiek is dat zijn voormalige geestverwanten een van hun cruciale inzichten uit het oog zijn verloren: hun fundamentele scepsis over overheidsinterventies. In de buitenlandse politiek, zeker in Irak, hebben de neoconservatieven iedere scepsis laten varen. Volgens Fukuyama komt dit door de 'hitte' van het Irak-debat.

Ideologisch gezien ligt Fukuyama's breuk met het neoconservatisme complex. Hij blijft bij het standpunt dat Amerika zijn macht moet gebruiken om de democratie in de wereld te bevorderen, desnoods met gebruik van geweld. Het grootste gevaar van de huidige debacle in Irak, is volgens Fukuyama dat de Amerikanen zullen concluderen dat ze zich uit de wereld moeten terugtrekken. Dat is een illusie voor een supermacht in een tijdperk van globalisering. Het is volgens Fukuyama ook een gevaarlijke illusie te denken dat democratie uit de loop van een geweer kan komen. Veel neoconservatieven zijn gefixeerd op militaire slagkracht, constateert hij, en kunnen nauwelijks belangstelling opbrengen voor de problemen waar het bij regime change en nation building echt om gaat: economische ontwikkeling en de opbouw van democratische instituties.

Fukuyama's kritiek is waardevol, maar het is de vraag of het probleem niet dieper zit; bij het neoconservatieve wereldbeeld zelf, waar Fukuyama niet helemaal afscheid van neemt. De wereld zit vol gevaren: 'schurkenstaten', massavernietigingswapens, terroristen, vijandige mogendheden. Militair optreden kan nooit worden uitgesloten, omdat de wereld nu eenmaal een jungle is. Maar daar staat iets heel moois tegenover: de Verenigde Staten hebben door hun macht én unieke morele karakter de kans om een stempel op de wereld te drukken.

De neoconservatieven willen the best of both worlds, en denken de gouden formule te hebben gevonden. Maar het resultaat is heel anders: een bipolair wereldbeeld dat soms naar de ene en dan weer naar de andere kant overhelt. Het zwart is te zwart (de buitenlandse dreigingen) en het wit te wit (de eigen motieven en mogelijkheden). Neoconservatieven zijn vaak bereid toe te geven dat er in de uitvoering van hun ideeën in Irak grote fouten zijn gemaakt, zoals de te kleine bezettingsmacht en de schendingen van mensenrechten door Amerikaanse soldaten. Fukuyama legt de verantwoordelijkheid neer waar hij hoort: bij de neoconservatieve agenda zelf.

Francis Fukuyama: America at the Crossroads. Democracy, Power and the Neoconservative Legacy.

    • Peter de Bruijn