'Spontaniteit is voor mij alles, één noot is genoeg'

Tony Conrad, ooit een collega van John Cale, bleef zijn minimalisme trouw, in zijn muziek en in films en video's.

Tony Conrad: afkeer van Beethoven en de klassieke muziek (Foto Lex van Rossen) )toon)festival: 4 t/m 9/4, Haarlem. Concert Tony Conrad 6/4 l Lichtfabriek; Tony Conrad en Faust 7/4 Patronaat. www.toonfestival.nl HAARLEM, 31-3-2006. TONY CONRAD FOTO LEX VAN ROSSEN T.A.V. MUZIEKREDACTIE ROSSEN, LEX VAN

Tony Conrad wantrouwt het woord 'componist'. Als een van de pioniers van minimal music vindt hij dat muziek geboren hoort te worden uit spontaniteit, zonder bladmuziek of vooraf uitgestippelde structuur. Zijn vioolspel bestaat uit lang aangehouden tonen, 'drones' met nauwelijks enige melodieuze ontwikkeling.

Het is niet toevallig dat diezelfde hypnotiserende monotonie met dreinende viooltonen een rol speelde in de grensverleggende rockmuziek van The Velvet Underground. Begin jaren zestig maakte Conrad (1942) samen met John Cale en LaMonte Young deel uit van het experimentele collectief Theatre of Eternal Music in New York, ook wel bekend als The Dream Syndicate (niet te verwarren met de gelijknamige rockgroep uit de jaren tachtig). Cale en Lou Reed begonnen daarna The Velvet Underground; Conrad bleef trouw aan het minimalisme en ontwikkelde zich daarnaast tot film- en videokunstenaar.

Als eregast op het Haarlemse )toon)festival voor geluid en beeld presenteert Tony Conrad zijn video-installaties en brengt hij twee concerten, één klein en intiem en de ander groots en bombastisch. Het liefst speelt Conrad achter een scherm, van achteren belicht zodat alleen zijn silhouet en een schaduw zichtbaar zijn. 'Als kind ging ik vaak mee met mijn moeder die poppenspeelster was. Uiteindelijk mocht ik alle mannelijke rollen spelen. De anonimiteit van de poppenkast beviel me goed, want zo werd alle aandacht getrokken door het spel en niet door de spelers. Met muziek werkt het precies zo. Door viool te spelen achter een scherm maak ik mezelf onzichtbaar en tegelijk bigger than life. De schaduw die je mee ziet bewegen, staat voor de geschiedenis die elke muzikale uiting met zich meebrengt. Je kunt nog zo experimenteel zijn; geen violist maakt zich volledig los van de lessen van zijn vioolleraar.'

Het was juist zijn afkeer van Beethoven en het elitarisme van de klassieke muziekpraktijk die hem begin jaren zestig bracht tot een nieuwe aanpak. 'Geluid is de sleutel tot sociale interactie. Georganiseerd geluid kan een groep soldaten laten marcheren. Zoete geluiden brengen romantische gedachten in gang, zodanig dat muziek een paringsritueel wordt. Muziek is een mathematische ordening van klanken, vergelijkbaar met spraak. Het werk van John Cage en de Indiase klassieke traditie van muziek zonder conventionele harmonische progressie brachten mij op het idee om de gangbare westerse manier van componeren te verwerpen. Niet de compositie, maar het spelen zelf werd mijn uitgangspunt. Het was de tijd van pop art en jazzimprovisaties. Er heerste anarchisme en voor Terry Riley, LaMonte Young en mij was dat de katalysator om een revolutie van minimalisme na te streven.'

Zijn vriend John Cale zag mogelijkheden voor een combinatie van popmuziek en experimentalisme. 'The Velvet Underground had een belangrijke rol in het neerhalen van de barrière tussen high en low culture. Cale was een klassiek geschoold altviolist en Lou Reed een rock'n'roll-beest. Samen hadden ze een chemie die een heel nieuwe draai gaf aan de mogelijkheden van een rockband.'

Met sixties-werk als Four Violins en het geheel uit elektronische oscillaties opgebouwde Fantastic Glissando (Lou Reeds Metal Machine Music avant la lettre) bouwde Tony Conrad aan zijn reputatie als muziekvernieuwer. 'Mijn vioolleraar vertelde me dat ik langzaam moest spelen en dat ik aandachtig naar de noten moest luisteren. Door die instructies uiterst letterlijk te nemen, werd mijn muziek steeds verder teruggebracht tot één zo lang mogelijk aangehouden grondnoot. De 'drone' die ook in Indiase muziek en in Keltische doedelzakmuziek zit, stamt uit de oertijd. Klassieke stukken van Beethoven en zijn handlangers waren mij veel te sierlijk, te gekunsteld. De logische volgende stap moest zijn dat muziek weer werd teruggebracht naar haar natuurlijke oorsprong.'

Het summum van primitivisme bereikte Tony Conrad tijdens een ad hoc-samenwerking met de Duitse groep Faust, waarmee hij in 1972 het album Outside The Dream Syndicate opnam. 'Hun producer Uwe Nettelbeck haalde me over om iets met rockmuzikanten te ondernemen en bracht me naar een hippiecommune in het Noordduitse Wümme, ver buiten de bewoonde wereld. We speelden lange improvisaties gebaseerd op één noot en één ritme, die later werden teruggebracht tot stukken die op een elpeekant pasten. Ik was allang vergeten dat ik met die mensen had gespeeld, toen een kennis uit Londen terugkwam met een langspeelplaat waarop mijn foto prijkte. Dichter dan dat ben ik nooit bij de status van een bona fide rockster geweest, hoewel er volgens mij maar een paar honderd exemplaren van zijn verkocht.'

Outside The Dream Syndicate geldt nu als een hoogtepunt in het obscure maar invloedrijke Krautrockgenre. Tony Conrad wordt door op handen gedragen door hedendaagse rockmuzikanten als Sonic Youth en Jim O'Rourke, die hem in 1995 overhaalden tot een hernieuwde opvoering van Outside The Dream Syndicate in de Londense Queen Elizabeth Hall. Op het )toon)festival is Faust ook van de partij, hoewel Tony Conrad nog niet kan zeggen of ze iets samen gaan doen. 'Hun bezetting is drastisch gewijzigd en het uitgangspunt moet zijn dat we tot spontane samenwerking komen.'

Over zijn video-installaties wil Conrad niet te veel verklappen. 'Daarin draait het eveneens om de directheid van beeld en klank, bijvoorbeeld wanneer je twee naakte mensen ziet die met stenen op elkaar slaan. Film is een interessant medium, zelfs wanneer je het zonder projector vertoont. In New York toon ik op een expositie filmrollen die ik met zoutzuur te lijf ben gegaan, of met elektrische stroom. En een filmrol op sterk water. Waarom zou je ingewikkelde projectie-apparatuur opstellen, als de filmrol zélf al heel interessant is om naar te kijken?'

)toon)festival: 4 t/m 9/4, Haarlem. Concert Tony Conrad 6/4 l Lichtfabriek; Tony Conrad en Faust 7/4 Patronaat. www.toonfestival.nl

    • Jan Vollaard