De gymleraar geeft ook scheikunde

De basisvorming is vorige week afgeschaft. Het Amadeus Lyceum in Utrecht is twee jaar geleden al met de nieuwe onderbouw begonnen.

Op het Amadeus Lyceum in Leidsche Rijn werken leerlingen al twee jaar zelfstandig op hun laptop hun opdrachten uit. Foto Evelyne Jacq Europa, Nederland, Utrecht, 29-03 2006 leidsche rhijn. Het Amadeus Lyceum , school voor Vmbo-tl, havo, vwo vanuit een brede kennismaking met kunst en cultuuraspekten in de meeste brede betekenis. Leren als levenskunst. De school heeft grote en kleine klaslokalen. De leerlingen werken in kleine groepen , op hun eigen niveau, in eigen tempo aan themagerichte opdrachten. De school heeft een internetleersysteem, de scholieren maken veel gebruik van de computers, laptops als zij individueel of in groepsverband een opdracht moeten doen. Voortgezet Onderwijs, klas, kind, kinderen, jongens, meisjes, leren, leer, leerplan, schooljaar. Foto Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Geen klaslokalen, maar leerdomeinen. In grote zalen zitten de leerlingen van het Amadeus Lyceum in de Utrechtse Vinexwijk Leidsche Rijn achter hun eigen laptop hun opdrachten te maken. Geen leraren, maar experts. Er lopen docenten rond die vragen beantwoorden. Geen vijftien verplichte vakken, maar vijf leergebieden: Mens en Maatschappij, Mens en Natuur, Kunst en Cultuur, Sport en Beweging en Talen.

Vorige week besloot de Tweede Kamer om de basisvorming te vervangen door een nieuw programma voor de eerste twee jaren van het voortgezet onderwijs, de zogenoemde onderbouw. Vanaf volgend schooljaar zijn scholen niet langer verplicht om de huidige voorgeschreven vijftien vakken te geven en is het aantal lesweken teruggebracht van 40 naar 39 per jaar. Daardoor krijgen scholen meer vrijheid voor eigen invulling van lessen en lesmethodes. Ook het aantal 'kerndoelen' - wat moet de leerling weten en kunnen - is sterk teruggebracht.

Het Amadeus Lyceum, gevestigd in een tijdelijk onderkomen in afwachting van nieuwbouw, had de basisvorming twee jaar geleden al afgezworen, bij de verhuizing naar de wijk Leidsche Rijn. 'We wilden iets nieuws proberen', zegt rector Jeanine Vlastuin. Met vrijstelling van de onderwijsinspectie heeft de school gekozen voor een onderwijsvorm die 'meer verantwoordelijkheid' legt bij de leerling en 'meer vrijheid' bij de docent, aldus Vlastuin. De leraren schrijven hier hun lesstof zelf. Van de leerlingen wordt verwacht dat ze het binnen een bepaalde tijd af hebben, maar hoe en wanneer ze de opdrachten maken, mogen ze zelf weten.

Hoewel de vrijere lesmethode door docenten en leerlingen over het algemeen positief wordt ervaren, zitten er wel haken en ogen aan. De profielen samenstellen is veel werk. Maar er is ook een andere uitdaging: doordat leerlingen zelf mogen bepalen wannéér ze aan een vak werken, komt het geregeld voor dat leraren vragen moeten beantwoorden buiten hun eigen vakgebied.

Gert Arkema bijvoorbeeld: hij geeft gymles en wiskunde, maar krijgt ook vragen over andere vakken uit 'Mens en Natuur', bijvoorbeeld scheikunde en natuurkunde. 'Je moet als leraar nu veel flexibeler zijn', zegt hij, 'we werken vaak in projecten en thema's. Ik moet me nu ook gaan verdiepen in aardrijkskunde, natuurkunde, scheikunde en geschiedenis.'

Docenten die les moeten geven in vakken waar ze niet voor zijn opgeleid. Dat is precies waar de Algemene Onderwijsbond (AOb) voor vreest. 'Inhoudelijk zijn we het grotendeels eens met de afschaffing van de basisvorming', zegt Martin Knoop van de AOb, 'maar in 2010 verwachten wij een groot tekort aan docenten. De verleiding is dan groot om een minder vakbekwaam iemand de lessen te laten geven. Zeker nu er geen extra geld beschikbaar is gemaakt om docenten voor de nieuwe onderbouw te kunnen bijscholen.' (zie kader).

Rector Vlastuin is realistisch. 'Wij blijven als school verantwoordelijk voor het eindniveau van de leerlingen', zegt zij. 'Bovendien blijft de centrale exameneis gewoon bestaan. Vrijheid in het onderwijs is dus relatief. Maar kinderen krijgen hier wel veel meer kansen om te laten zien wat ze kunnen. Ze volgen reguliere vakken, maar spelen ook toneel, maken een schilderij en houden een powerpoint-presentatie. En voor alle problemen zijn er wekelijks mentorgesprekken. En er is klassikale uitleg over de opdrachten.'

Een docent die, zoals vroeger, alleen maar voor de klas staat, zul je dus niet aantreffen op het Amadeus. Leerlingen leren daardoor zelfstandig te werken, maar de docent raakt soms ook de controle kwijt. 'Je kan niet de hele tijd zien wat ze achter hun laptop aan het doen zijn', zegt docent Arkema, 'maar als ze spelletjes willen spelen, of gaan chatten met elkaar, is dat hún verantwoordelijkheid. En als de opdracht niet af is: ook hún probleem.' Beyza Taskan (14, havo-vwo) is het daar niet helemaal mee eens. 'Soms heb je een vraag, maar dan is die docent niet aanwezig. Je kan dan wel een e-mail sturen, maar totdat je antwoord hebt, kun je niet verder. Dan ga je maar wat anders doen.'

In hoeverre andere scholen volgend schooljaar over zullen stappen op de nieuwe onderbouw, moet nog worden bezien. De scholen mogen namelijk zelf weten hoe snel en of ze een reorganisatie doorvoeren. Zo rigoreus als het Amadeus Lyceum twee jaar geleden begonnen is met een reorganisatie van de onderbouw, zo kán het. Maar er zullen ook scholen zijn die alles bij het oude houden. Anderen zullen kiezen voor een gedeeltelijke overgang naar een vrijer lesprogramma, met themaweken of clustering van vakken.

Gelukkig maar, meent rector Vlastuin. 'Niet iedere school is geschikt om van de basisvorming af te stappen. En hoe meer er voor toekomstige middelbare scholieren te kiezen valt, hoe beter.'

    • Rob Wijnberg