Chemicus onder vergrootglas

Torenhoge inkomens? Het debat erover heeft zich toegespitst op het salaris van één man: Michiel Boersma, directeur van energiebedrijf Essent. Een serieuze chemicus die volgens vrienden altijd aan het werk is.

30-03-2006, ARNHEM. Op zijn tiende brandde Michiel Boersma een groot gat in het tafelkleed door water en natrium te mengen. Foto Bas Czerwinski CEO ESSENT, MICHIEL BOERSMA. FOTO BAS CZERWINSKI Czerwinski, Bas

Hij staat bekend als de man van de bonus. Zijn inkomen van 821.000 euro in het jaar 2004 - salaris plus bonus en pensioenkosten - zorgde een jaar geleden voor veel ophef. Onder druk van de publieke en vooral politieke opinie leverde directeur Michiel Boersma van energiebedrijf Essent de helft van zijn bonus in en maakte dat bedrag, 80.000 euro, over aan diverse goede doelen.

Vorige maand werd zijn inkomen over 2005 bekend: 873.000 euro. En weer was er rumoer. Minister Brinkhorst van Economische Zaken sprak van 'een provocatie' en van 'recidive'.

Maar de publieke verontwaardiging over het salaris van de energiebaas uit Arnhem duurde dit jaar minder lang. Net als de politieke discussie. Premier Balkenende zei de inkomens in de energiesector weliswaar 'aan de hoge kant' te vinden, maar hij distantieerde zich van de harde woorden van zijn vice-premier. Tijdens een spoeddebat met de Tweede Kamer anderhalve week geleden onderstreepte Balkenende dat niet het kabinet over die salarissen gaat, maar de aandeelhouders - provincies en gemeenten.

Vier dagen later ontmoetten Boersma en Balkenende elkaar, voor het eerst in hun leven. Tijdens het paardrijevenement Indoor Brabant in Den Bosch. In het bijzijn van de Bossche advocaat Ed Wagemakers. Wagemakers is niet alleen lid van de Eerste Kamer voor het CDA, de partij van de premier. Hij is ook de zwager van Boersma. Wagemakers: 'Michiel grapte dat hij eindelijk wat had aan zijn CDA-lidmaatschap. Hij prees de premier dat hij zich in het debat niet had laten leiden door de waan van de dag.'

Toch heeft de discussie Boersma geraakt. 'Oneerlijk en niet leuk', zegt hij zelf in zijn kamer van het gloednieuwe hoofdkantoor van Essent in het centrum van Arnhem. 'Ik ben een speelbal geworden van mensen die zelf politieke winst willen behalen.' Hij vindt politici hypocriet. Zij waren het immers die, in de jaren negentig, wilden dat Nederlandse energiebedrijven zich commerciëler gingen opstellen. Aan de top waren mensen met internationale bedrijfservaring nodig. Met een navenante beloning. Het paste in een tijd waarin marktwerking op de Europese energiesector werd losgelaten. Nederland moest daarin mee.

Hoewel Boersma niet makkelijk zijn gevoelens toont, zag president-commissaris Harry Pennings van Essent dat het inkomensdebat effect op hem had. 'Michiel vindt het terecht dat er debat is over mensen die te veel verdienen. Maar in zijn geval richtte de discussie zich nadrukkelijk op hem persoonlijk, en het ging over een van te voren gemaakte afspraak.' Ook voelde Boersma zich vorig jaar op enig moment bedreigd. 'Zijn vrouw Rita is toen een tijd uit huis gegaan, uit veiligheidsoverwegingen', zegt Jan de Jong, voorzitter van de ondernemingsraad van Essent.

Zwager Wagemakers ondervond de woede van Boersma aan den lijve. 'Ik ben voor hem 'van Den Haag' en hij liet mij weten dat hij de opstelling van politici laakbaar vond. Hij viel tegen mij uit.'

Schuchter, recht door zee, intelligent, serieus, een keiharde werker. Zo omschrijven vrienden en bekenden de bijna 59-jarige Michiel Boersma. 'Hij is altijd maar aan het werk', zegt Wagemakers. 'Ik was een aantal jaar geleden eens bij hem in Londen om oudjaar te vieren. Zat hij om half elf 's avonds nog aan z'n bureau. We hebben hem er achter vandaan moeten slepen.'

'Michiel kent twee manieren om iets te doen: niet, of heel goed', zegt Harry Bijwaard, die Boersma kent uit zijn tijd bij oliemaatschappij Shell. Dat beaamt Marc Calon, gedeputeerde van de provincie Groningen, een van de aandeelhouders van Essent. 'Michiel houdt zich graag bezig met complexe dingen, en probeert daar greep op te krijgen.' Boersma kan zich vinden in die omschrijving. 'Ik wil altijd het moeilijkste doen.'

Michael Adriaan Maria Boersma wordt op 26 april 1947 geboren, in 's Hertogenbosch. Zijn vader is ambtenaar van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Op zijn tiende openbaart zich Boersma's liefde voor chemie. Van de plaatselijke drogist krijgt hij zomaar allerlei chemicaliën mee naar huis. Zoutzuur, salpeterzuur, zwavelzuur. Thuis op zolder begint hij te experimenteren. Niet zonder gevolgen. Op de tafel, waar een dik kleed op ligt, voegt hij een keer water en natrium bij elkaar. Fout! 'Dat reageerde zo heftig met elkaar, het brandde een groot gat in het kleed', zegt hij met een glimlach.

Hij gaat naar het gymnasium, en kiest voor bèta. Hij weet dan al dat hij ingenieur wil worden. Het frustreert de jonge Michiel dat hij pas in de vierde klas scheikunde krijgt.

Hij leeft zijn passie verder uit aan de Technische Hogeschool in Eindhoven - tegenwoordig Technische Universiteit - waar hij fysisch organische chemie studeert. Boersma wordt lid van het Eindhovens Studenten Corps, maar tijd voor feesten neemt hij weinig. 'Hij was altijd maar aan het werk', zegt zijn boezemvriend uit die tijd Frans Bukkems. 'Niet zozeer om de hoogste cijfers te halen, maar omdat hij daar plezier in schept.'

In 1970 studeert hij af, cum laude. Boersma is dan 23 jaar. Hij gaat in dienst, werkt een jaar bij Shell, en keert vervolgens terug naar de universiteit. Om te promoveren, in de chemische technologie. Vervolgens gaat hij weer naar Shell, het bedrijf waar hij bijna 25 jaar zal blijven.

Zijn vriendin en huidige vrouw, Rita Wagemakers, kent hij dan al bijna tien jaar. 'Het viel meteen op hoe ernstig hij was', zegt haar broer Ed Wagemakers. 'Nog net geen nerd, maar op het saaie af. Hij had tijdens zijn studie al hard gewerkt. Dat bleek uit alles.' Over Boersma's gevoel voor humor, probeert zijn zwager diplomatiek te zijn. 'Aan hem is geen prins carnaval verloren gegaan.'

Bij Shell werkt Boersma eerst op het onderzoekslaboratorium in Amsterdam. Hij houdt zich bezig met een proces waarbij aardgas wordt omgezet in vloeistoffen als diesel en kerosine. Shell verwacht er veel van - Boersma is dag en nacht met zijn onderzoek bezig. 'Michiel wist weliswaar dat je een uitvinding niet kunt afdwingen, maar hij was permanent bezig om daarvoor de optimale omstandigheden te creëren', zegt Harry Bijwaard, die op het laboratorium een tijd lang een kamer met Boersma deelde.

Boersma zelf herinnert zich uit die tijd vooral een schokkende ervaring toen hij betrokken werd bij het bouwen van een proeffabriek, ter waarde van 25 miljoen gulden. 'Ik had dat project verabsoluteerd. Die fabriek zou en moest er komen. Voor mij, voor Shell. Totdat de directeur van het lab tegen me zei: 'Als ie niet wordt gebouwd, dan niet.' Dat was zo'n klap op mijn hoofd. Vanaf dat moment besefte ik dat niks en niemand onmisbaar is in deze wereld.'

Boersma krijgt in de gaten dat het leven 'meer is dan alleen naar moleculen kijken'. Tussen 1993 en 2002 vervult hij verschillende leidinggevende functies bij Shell. Voor de meeste banen opereert Boersma vanuit Londen. 'Maar mijn basisplaats was toch vooral het vliegtuig', zegt hij.

Boersma ervaart aan den lijve hoeveel belang Shell hecht aan veiligheid. Als onder zijn leiding in Turkije - hij is dan algemeen directeur van Shell in dat land - een dode valt, wordt hij op het matje geroepen op het hoofdkantoor in Londen. Om verantwoording af te leggen. 'De managers werd bijgebracht dat veiligheid nummer 1 was. Dat moest je ook uitstralen.'

Veiligheid wordt zijn obsessie. Zeker als negen maanden na zijn aantreden bij Essent een dodelijk ongeluk plaatsvindt in de Amercentrale nabij Moerdijk. Vijf schoonmakers vinden de dood als een stellage in de ketel instort. 'Boersma let enorm op veiligheid', zegt Robert van der Hoeven, directeur van de divisie Milieu van Essent. 'Als hij een bedrijf bezoekt loopt hij altijd eerst een safety-rondje. Ligt er geen troep op de grond? Zijn er draaibare onderdelen niet afgedekt?'

De kiem voor Boersma's extreme aandacht voor veiligheid is al in zijn vroege jeugd gelegd. Toen hij negen was, overleed zijn tienjarige zusje nadat ze was aangereden door een auto.

Met zijn eigen drie kinderen is Boersma extra voorzichtig. Europarlementariër Ria Oomen (CDA), een vriendin van de familie, herinnert zich dat Boersma speciale maatregelen trof toen zijn gezin begin jaren tachtig voor zijn werk verhuisde naar Frankrijk. 'De verhuiswagen moest ook de zakken steriel zand meenemen die hij had gekocht voor de zandbak van zijn zoon. Hij was er niet zeker van dat hij in Frankrijk het goede zand kon krijgen en wilde niet dat zijn kind in troep zou spelen.' Boersma zelf: 'Ik ben altijd blij als mijn kinderen 's avonds weer heelhuids zijn thuisgekomen.'

President-commissaris Harry Pennings moest in 2002 een opvolger zoeken voor bestuursvoorzitter van Essent Kees Wiechers. Het bedrijf, dat toen pas drie jaar bestond als fusieproduct van twee energiebedrijven uit Noord-, Midden- en Zuid-Nederland, stond voor een belangrijke fase: internationalisatie, marktliberalisatie en een mogelijke beursgang. Pennings: 'Het moest iemand zijn met internationale ervaring in de energiesector, die gewend was om in een open markt te werken. Dan kom je al snel bij Shell uit.' Uit het jaarverslag van het olieconcern selecteerde Pennings vier kandidaten. Een van hen bleek bijzonder goed in het profiel te passen: Michiel Boersma. 'Ik had nog nooit van hem gehoord', vertelt Pennings. 'En hij nog nooit van Essent. Maar al bij het eerste gesprek viel op hoe alert hij was, en hoe systematisch hij de problemen benaderde waar een nieuwe topman van Essent voor stond.'

In de jaren zeventig was Boersma bijna Tweede-Kamerlid geworden. Op verzoek van zijn schoonvader, een prominente KVP'er, had hij de jongerenvereniging van die partij nieuw leven ingeblazen. Hij werd de eerste voorzitter van de vernieuwde KVPJG en kwam qualitate qua ook in het landelijk hoofdbestuur van de partij. Hij werd prompt op de kandidatenlijst voor de Tweede-Kamerverkiezingen gezet, maar besloot volgens zijn zwager Wagemakers 'op het laatste moment toch voor een carrière bij Shell'.

Inmiddels heeft Boersma veel met Tweede-Kamerleden te maken. Niet alleen vanwege het debat rond zijn beloning. De laatste twee jaar heeft hij zich verzet tegen het plan van minister Brinkhorst om de netwerken van de energiebedrijven af te splitsen van de energieproductie en -levering. Boersma sprak persoonlijk met Kamerleden en met de minister. Kern van zijn standpunt, volgens Essent-manager Van der Hoeven: 'Hij baalt ervan dat Brinkhorst de uitverkoop van Nederlandse energiebedrijven aan het buitenland mogelijk maakt, zonder dat ze er iets voor terugkrijgen.'

Voorlopig lijkt Boersma aan het kortste eind te trekken, want het kabinet zet het splitsingsplan van Brinkhorst door, met steun van de Kamer. Voor Boersma is het laatste woord er nog niet over gesproken. 'De splitsingswet is pas een wet als de koningin haar handtekening eronder heeft gezet, en volgend jaar zijn er verkiezingen.'

PvdA-Kamerlid Ferd Crone was een van de gesprekspartners van Boersma en heeft kritiek op zijn handelwijze. 'Boersma opereert met Essent net als het machtige Shell waar hij vandaan komt: landjepik, ruilen van markten. Shell is een groot bedrijf, in veel landen gelijkwaardig met of sterker dan de zittende overheid. Maar Essent is slechts een kleine speler. Boersma zou zich nederiger moeten opstellen.'

Boersma zelf heeft veel kritiek op Brinkhorst, die bij voorbaat stelt dat de Nederlandse energiebedrijven in Europa geen kans maken. 'Brinkhorst?', zegt Boersma getergd, 'dat is de minister van oneconomische zaken.'

Eén van de stellingen uit Boersma's proefschrift in 1977 was geïnspireerd op het feit dat de voormalige banketbakker Jan Schaeffer, het voor de PvdA tot staatssecretaris schopte. 'Dat in Nederland Jan en alleman het tot lid van het kabinet kan brengen, wordt uit onze democratische tradities als zeer gunstig beschouwd; dat in de praktijk echter ook werkelijk jan en alleman het zover brengt dient vraagtekens op te roepen.' Bijna dertig jaar later staat die stelling voor Boersma nog steeds overeind.

    • Marcel aan de Brugh
    • Philip de Witt Wijnen