Schaken was een wonder

Onlangs stierf Ratmir Cholmov. Hans Ree herdenkt hem

Cholmov - Bronstein, kampioenschap Sovjet-Unie, Kiev 1964/65

In Kiev in 1978 ging ik veel om met de erudiete jurist Dr. Heinz Lehmann, die in dat toernooi onder de vlag van Berlijn speelde, omdat de Sovjet-Unie toen een westelijke Berlijner niet als een Duits staatsburger erkende. Hij kon goed vertellen. Een van zijn verhalen ging over Ratmir Cholmov, die net als hij aan het Capablanca-toernooi in Havana in 1965 had meegedaan.

Ze hadden toen ontdekt dat ze in de Tweede Wereldoorlog in Rusland in hetzelfde dorpje waren geweest, aan verschillende kanten van het front, en daarna waren ze in Havana bijna onafscheidelijk geweest en iedere avond hadden ze in een van hun hotelkamers met een paar flessen Bacardi op tafel herinneringen opgehaald aan die spannende tijd toen ze tegenover elkaar hadden gestaan zonder het te weten. Oude kameraden zou je het bijna kunnen noemen.

Ik vond dat een mooi verhaal en vertelde het verder, totdat iemand me er op wees dat het niet waar kon zijn, omdat Cholmov nooit aan het front was geweest. Zijn bijdrage aan de oorlogsinspanning bestond er uit dat hij diende op een olietanker die naar de westkust van de Verenigde Staten voer en op de terugreis strandde voor de kust van Japan.

Heinz moet een grappenmaker zijn geweest. We hadden het ook over Heinrich Heine en zijn apocriefe uitspraak dat hij naar Nederland zou gaan als de wereld zou vergaan, want daar gebeurde alles 50 jaar later. Nederlandse deskundigen wisten zeker dat dit nergens bij Heine te vinden was, maar Lehmann zei: 'O ja, het werk van de grote Heine ken ik heel goed, en ik herinner me dat ik dat gelezen heb.'

Hij hield me niet alleen voor de gek met Cholmov, maar ook met Heine. Ik neem het hem niet kwalijk. Je moest wat te doen hebben tijdens zo'n sovjettoernooi, want veel vertier was er niet.

Ratmir Cholmov stierf op 18 februari van dit jaar, 80 jaar oud. Het werd pas in maart bekend, omdat zijn weduwe er geen ruchtbaarheid aan had gegeven.

Cholmov had in Rusland een grote reputatie, maar in het westen was hij minder bekend, doordat hij tot 1989 nooit in een kapitalististisch land had mogen spelen. Er werd hem niet verteld waarom dat was, maar het kan met zijn oorlogsverleden te maken hebben. Als sovjetmatroos was hij een maand in de Verenigde Staten geweest en hij had gezien dat het leven daar anders en beter was dan in de Sovjet-Unie. Op de terugreis was hij na de schipbreuk een tijd in Japanse gevangenschap geweest. Onder Stalin kon je met zo'n geschiedenis in een concentratiekamp belanden.

Cholmov speelde tussen 1948 en 1972 16 keer in het kampioenschap van de Sovjet-Unie, het walhalla van de schaakwereld. In 1963 won hij het kampioenschap samen met Boris Spasski en Leonid Stein. In zijn schaakcarrière, beperkt tot het socialistische erf, versloeg hij de wereldkampioenen Petrosian, Spasski, Fischer en Kasparov.

Vorig jaar sprak Genna Sosonko met hem tijdens het Aeroflottoernooi in Moskou, waar Cholmov op zijn 80ste jaar nog aan meedeed. Cholmov vertelde over zijn vaste dagindeling: na het ontbijt eerst op de wc een half uur Engels studeren en dan schaakopeningen analyseren. 's Middags verder schaken of boeken lezen. Analyseren deed hij graag, maar echt schaken vond hij nog steeds veel mooier.

'Schaken is natuurlijk een wonder, een wonder', zei hij toen tegen Sosonko. Hij was er trots op dat zijn ouders hem de naam Ratmir hadden gegeven, wat 'dappere strijder' schijnt te betekenen. Een dappere strijder, dat was hij zijn leven lang.

Cholmov - Bronstein, kampioenschap Sovjet-Unie, Kiev 1964/65:

1. e4 c5 2. Pf3 Pf6 3. Pc3 d6 4. d4 cxd4 5. Pxd4 a6 6. Lg5 e6 7. f4 Le7 8. Df3 Dc7 9. 0-0-0 Pbd7 10. g4 b5 11. Lxf6 gxf6 12. f5 Pe5 13. Dh3 0-0 14. g5 b4 Misschien is dit nog niet de verliezende zet, maar zwart krijgt het hierna wel erg moeilijk. Juist was 14...fxg5, met ongeveer gelijk spel. 15. gxf6 Lxf6 16. Tg1+ Kh8 17. Dh6 De7 Als wit hier niets bijzonders heeft zou zwart niet slecht staan, maar nu komt de zet waardoor deze partij beroemd is geworden.

18. Pc6 Pxc6 19. e5 Lg5+ Achteraf bleek dat zwart zich alleen met 19...Pxe5 20. Pe4 Pg6 nog op de been had kunnen houden. 20. Txg5 f6 21. exd6 Df7 22. Tg3 bxc3 23. Lc4 Zwart heeft een stuk meer, maar wits aanval is beslissend. 23...cxb2+ 24. Kb1 Pd8 25. Tdg1 Ta7 26. d7 Nu duurt de partij iets langer dan nodig was. 26. Le2 met de vreselijke dreiging 27. Lh5 was meteen beslissend. 26...Txd7 27. fxe6 Pxe6 28. Lxe6 Td1+ 29. Txd1 Lxe6 30. Kxb2 Tb8+ 31. Ka1 Lxa2 32. Tgd3 De7 33. Kxa2 De6+ 34. Tb3 Zwart gaf op.

    • Hans Ree