Op zoek naar het geheim van Bill Gates

Maakt kennis van geldzaken rijk? De Nederlandsche Bank zoekt naarstig naar een antwoord op die vraag. Vooral vrouwen halen wat financiële kennis betreft een onvoldoende.

Het vermogen van Bill Gates steeg het afgelopen jaar weer met zo'n 10 procent. Op dit moment bezit de rijkste man ter wereld een slordige 50 miljard dollar. Hoe doet Bill dat toch? Of anders gesteld: waarom doen velen het hem niet na? Enig licht op de laatste vraag werpt een recente wetenschappelijke studie van De Nederlandsche Bank (DNB).

Die onderzocht het verband tussen de financiële kennis, de planningsvaardigheden en de rijkdom van Nederlanders. Onze centrale bank wil namelijk graag weten hoe Nederlanders zich redden met eigen financiële verantwoordelijkheid. Want beslissingen van consumenten beïnvloeden niet alleen hun eigen geldzaken, maar mogelijk ook de stabiliteit van het financiële systeem. En die beslissingen liegen er tegenwoordig vaak niet om, stelt de econoom Maarten van Rooij van DNB, die meewerkte aan het onderzoek. 'De afgelopen decennia groeide onze rijkdom aanzienlijk en daarmee het aantal ingrijpende financiële beslissingen dat we in ons leven moeten nemen, zoals over hypotheken of het beheer van je vermogen. Je ziet dat geldbedrijven daarop inspelen met vaak ingewikkelde producten waarin aandelen, obligaties, onroerend goed, een hypotheek en sparen worden gecombineerd. Ons onderzoek laat zien dat het voor een grote groep mensen een brug te ver is om dat helemaal zelfstandig te doen, zonder zich goed in de producten te verdiepen.'

De onderzoekers stelden 1.500 Nederlanders acht vragen over beleggen plus vijf eenvoudige vragen over economische begrippen zoals inflatie en rente. Op de eenvoudige vragen scoorden de geënquêteerden best aardig. 40 procent van de ondervraagden kreeg daarvoor een tien. Dat percentage stijgt met het opleidingsniveau. 'Maar zelfs universitair opgeleide mensen maken missers', zegt Van Rooij. 'Van de vijf eenvoudige vragen had slechts tweederde van de hoogopgeleiden alles goed. Dat lijkt me vrij weinig, al hebben we geen vergelijkingsmaatstaf.'

Toch kan het erger, want met de beleggingsexpertise is het pas echt somber gesteld: slechts 5,9 procent van de ondervraagden kruiste alle acht beleggingsvragen (zie 'Test uw beleggingskennis') juist aan. Vooral vrouwen blijken onwetend op beleggingsgebied. Slechts 8 procent van hen had zeven of acht vragen over beleggen goed tegen 35 procent van de mannen. Obligaties zijn voor de meeste Nederlanders een terra incognita. Van Rooij acht dat verklaarbaar doordat maar 5 procent van de Nederlandse huishoudingen in obligaties belegt.

Maar er is hoop voor mensen die zich in geldzaken willen verdiepen. Meer bezig zijn met financiën blijkt samen te gaan met meer financiële bagage, ontdekten de onderzoekers. Ook achterhaalden ze dat financiële kennis stijgt naarmate men meer belegt en naarmate men meer vermogen heeft. Weet Bill Gates dus gewoon veel meer? 'Dat is de grote vraag', zegt Van Rooij. 'We weten nog niet of mensen nou rijker worden doordat ze meer verstand van geld hebben, of dat ze, juist omgekeerd, financieel beter geïnformeerd raken doordat ze vermogen hebben of meer beleggen. Dat gaan we verder onderzoeken.'

Maarten van Rooij werkte voor dit onderzoek samen met Rob Alessie van de Universiteit van Utrecht en Annamaria Lusardi van het Dartmouth College in het Amerikaanse Hanover. De laatste onderzoekster toonde voor Amerikanen aan dat ze, als deze meer financiële kennis hebben, risicovoller en bekwamer investeren. Maar net als de gemiddelde Nederlander is ook de doorsnee Amerikaan niet bepaald een financiële expert.

Een behoorlijke groep Amerikaanse vijftigplussers - weer vooral vrouwen - heeft geen enkele notie van economische begrippen zoals aandelen, obligaties, beleggingsfondsen en samengestelde rente. Ook begrijpen velen weinig van leningen en rentestanden, iets wat al eerder was aangetoond in Engels onderzoek. En net als diverse Europeanen blijken ook Amerikanen matig te scoren op de interpretatie van cijfers. Het plannen van een pensioen vinden velen erg moeilijk. Slechts drie op de tien vijftigplussers doen het en slechts twee daarvan houden zich aan hun eigen voornemens.

Ook de meeste Nederlanders hebben aan pensioenplanning een broertje dood. Van Rooij: 'Minder dan de helft van de Nederlanders weet hoeveel pensioen hij heeft opgebouwd, terwijl dat voor je planning essentieel is. Ook weet men vaak niet of de AOW bovenop het pensioen komt of niet of ze in een middel- of eindloonregeling zitten of dat het pensioen is geïndexeerd of niet. De meeste mensen willen er niet over nadenken. Driekwart vindt verplichte pensioenopbouw dus prettig. Dan is alles vanzelf geregeld.' Zo'n verplicht systeem loslaten kan leiden tot ongelukken. Dat gebeurde in Engeland waar men overstapte op een pensioensysteem waarbij mensen zelf beleggingskeuzes moesten maken.

Het is trouwens twijfelachtig of ervaring in dat opzicht voldoende leert. Van Rooij: 'Je zou eigenlijk denken dat Amerikanen meer financiële kennis zouden hebben dan wij, omdat al veel langer van ze wordt verwacht dat ze hun eigen pensioen voor een groot deel zelf plannen. Maar mensen zijn geen computers die rationeel handelen, plannen en vooruitdenken. Ook als we weten dat we moeten sparen, hebben we er vaak toch moeite mee.'

    • Erica Verdegaal