Hoog tijd voor hand uit eigen boezem

Met enige verbazing heb ik kennis genomen van de berichten die mij bereiken vanuit Nederland over de uitspraken van Sharon Dijksma. Dijksma, vice-fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, stelde in het blad Forum dat er iets moet worden ondernomen tegen het fenomeen van hoogopgeleide vrouwen die na hun studie besluiten niet te werken, of te gaan stoppen met werken. 'Kapitaalvernietiging', aldus Dijksma, die voorstelt om vrouwen een deel van de kosten van hun opleiding te laten terugbetalen.

Ik las dit vanuit Primrose Hill, een welvarende enclave in Noord-Londen. Er schijnen veel schrijvers en filmsterren te wonen, maar overdag zie je hier uitsluitend jonge, overduidelijk hoogopgeleide vrouwen die een dagtaak hebben aan lunch met vriendinnen, yogaklasjes en, waar er tijd overschiet, het voortduwen van de trendy kinderwagen van delicatessenwinkel naar boetiek. Veel werkende Britse vrouwen zouden maar wat graag in hun Manolo Blahniks of Birkenstocks staan.

Zijn de Nederlandse werkschuwe vrouwen van Dijksma hiermee te vergelijken? Ik heb zo het vermoeden dat de ongetwijfeld uitstekende opleidingen van de ladies who lunch geheel uit pappa of mamma's eigen zak zijn betaald. Maar dat terzijde. Eerst een aantal tegenwerpingen. Sharon Dijksma, waar was de PvdA toen het beleid werd gevoerd om zoveel mogelijk jonge mensen een universitaire bul te laten behalen, ongeacht talent, motivatie, aanleg? Waar was de PvdA toen universiteiten en hogescholen getroffen werden door de ene bezuinigingsronde en reorganisatie na de andere, maar tegelijkertijd gefinancierd werden aan de hand van aantallen afgestudeerden die ze afleverden? Toen universiteiten veranderden in worstjesfabrieken die studenten via het lopende-band traject weer uitpersten in een velletje 'doctorandus', zonder al te kritisch te kijken naar de inhoud van dit bedenkelijke product?

Precies! De PvdA stond helemaal vooraan.

Sharon Dijksma, hoe zit het met de massa's mensen die niet aan de slag kunnen met hun studie, en daarom maar andere banen bezetten? Zou een historicus die uit arren moede filiaalmanager wordt bij McDonald's, eigenlijk niet een schadevergoeding moeten kunnen vragen wegens rampzalig onderwijsbeleid? Of moet ook die een deel van de studiekosten terugbetalen?

Zo mogelijk nog irritanter dan Dijksma's voorstel waren de Nederlandse reacties erop. Het voorspelbare gesputter uit de marge dat een opleiding tot, zeg, econometrist of hartchirurg uiteraard in de eerste plaats de persoonlijke ontplooiing en verrijking (in geestelijke zin) dient, en bovendien érg goed van pas komt bij het opvoeden van kinderen. De CDA-geluiden over een 'goede balans tussen zorg en werk' - een balans die, als we naar het CDA-beleid voor kinderopvang kijken, er inderdaad van afhankelijk is dat de vrouw rustig in het schaaltje 'zorg' blijft staan. Wil de vrouw een stap doen richting schaaltje 'werk' dan dondert het hele zaakje immers om! De werkende man verzet uiteraard geen stap in de andere richting, en dat verwacht het CDA ook helemaal niet van hem.

Het grappige is dat op dit moment in Groot-Brittannië precies de omgekeerde discussie speelt. 'The End of Sisterhood', kondigt de omslag van het nieuwe nummer van Prospect Magazine aan. Het verwijst naar het openingsartikel van Alison Wolf, hoogleraar aan King's College London, over carrièrevrouwen en hun rampzalige effect op de huidige samenleving. 'Voor het eerst in de geschiedenis', betoogt Wolf, 'kunnen vrouwen in ontwikkelde samenlevingen elk beroep, elke carrière oppakken die ze maar willen.' Maar naast enorme voordelen heeft deze ontwikkeling ook negatieve consequenties gehad voor onze samenleving, aldus Wolf: de dood van de 'sisterhood', een afname in 'vrouwelijk altruïsme' en een 'verminderde bereidheid om kinderen te baren'.

Wolf is duidelijk nog nooit in Nederland geweest. Elk beroep, elke carrière staat tegenwoordig open voor vrouwen? In Nederland, dat met één op de vier vrouwelijke leidinggevenden zorgeloos achter het Europees gemiddelde van één op de drie aanhobbelt? Nederland, waar driekwart van de werkende vrouwen in deeltijd werkt? Waar vrouwen gemiddeld 19 procent minder verdienen dan mannen voor hetzelfde werk? Waar we het met vier procent vrouwen in de bedrijfstop net zo goed doen als Pakistan? Maar dan, in Nederland was Wolf waarschijnlijk nooit hoogleraar geworden. Wij zitten nu aan de negen procent vrouwelijke hoogleraren, iets meer dan in Botswana.

Wat betreft het zusterschap, die vanzelfsprekende verwantschap tussen vrouwen van alle rangen en standen op basis van hun gedeelde levenservaringen: het is mij een raadsel hoe een academicus uit het land dat Margaret Thatcher produceerde aan kan komen met deze mythe van natuurlijke solidariteit tussen vrouwen.

Haar argument over de afname van onbetaald werk snijdt meer hout. Inderdaad is het zo dat vrouwen zich in de negentiende en vroege twintigste eeuw massaal stortten op beroepen als verpleegster of onderwijzeres, omdat er weinig anders voor ze open stond. 'Deze vrouwen zagen hun beroep als een roeping', zegt Wolf, 'een plicht', en schonken er veel van hun vrije tijd aan. 'De relatieve teloorgang van deze waarden en van de aantallen dienstgerichte vrouwen wordt soms gezien als de reden voor de waargenomen achteruitgang in de gezondheidszorg en het onderwijs.' Ja, grote groepen mensen die voor bijna niets werken, creëeren welvaart - al zijn dat meestal niet degenen die er profijt van hebben. Is dat een reden om nostalgisch te gaan doen over dit noodgedwongen altruïsme?

Wolf ziet ook een sterk verband tussen opleiding en kinderen krijgen: hoe hoger de opleiding, hoe minder kinderen, volgens haar. Duidelijk nog nooit in Primrose Hill geweest. Kinderen krijgen is een te kostbare investering geworden voor de hoogopgeleide carrièrevrouw, met alle gevolgen van dien voor de bevolking als geheel. Daar houden politici te weinig rekening mee, stelt ze - en inderdaad lijkt het alsof zij en Dijksma van twee verschillende planeten komen.

Het grappige aan deze discussies is dat de schuld of verantwoordelijkheid voor élke ongewenste ontwikkeling - te veel hoogopgeleide moeders, te weinig hoogopgeleide moeders, te veel carrièrevrouwen, te veel zorgende vrouwen - bij de vrouw wordt gelegd. blame the mother. Het komt werkelijk niet bij Wolf op dat mannen ook een zorgende, altruïstische rol zouden kunnen hebben. Voor Dijksma is het vanzelfsprekend dat thuiszittende academici daar uit eigen beweging voor hebben gekozen. Veel van Dijksma's critici gaan uit van de 'natuurlijke behoefte' van vrouwen om te zorgen - dezelfde types die ons altijd voorhouden dat vrouwen helemaal geen carrière wíllen maken. Hoog tijd om de hand uit eigen boezem te halen, dames, en eens te kijken naar het aandeel van mannen in de situatie.