DE NUCLEAIRE VUILNISBELT VAN TOMSK

Kernenergie staat weer overal op de agenda. Rusland werpt zich steeds duidelijker op als opslagplaats voor kernafval vanuit de hele wereld. Maar het land kent een lange geschiedenis van kernongelukken. Bewoners van radioactief besmette gebieden worden nog steeds niet voorgelicht, laat staan geholpen. De veiligheidsvoorzieningen zijn abominabel.

In de gesloten stad Seversk in Siberië baart de opwerkingsfabriek SGCE de lokale bevolking grote zorgen.

Dertig jaar na dato weet Olga Degtjajova het nog precies. Haar hele leven woont zij al in het Siberische dorp Naoemovka. 'In de jaren zeventig zat ik op school en alle kinderen werden regelmatig onderzocht door artsen. Ze prikten bloed, deden onderzoek naar hersenfuncties, maakten cardiogrammen en verzamelden tandvijlsel.' Vreemd genoeg kwamen de artsen niet uit de nabijgelegen universiteitsstad Tomsk, maar helemaal uit Moskou, twee tijdszones verwijderd van het dorpje. 'Ik was nog maar klein en kende hun namen niet', zegt Degtjajova, 'maar zij kenden de gezichten van mijn familie goed, want ze kwamen om het jaar terug voor nieuwe testen.'

Er zijn meer mensen die zich die onderzoeken herinneren, maar er waren ook bezoeken van andere vreemdelingen. Ljoebov Kaboesjeva uit buurdorp Georgijevka, die de post rondbracht in het gebied, zag ze wel vaker: 'Dan liepen er mannen met witte pakken door de velden om allerlei metingen te doen. Dat was nog voor Gorbatsjov'. Daarom keken de dorpelingen ook niet raar op toen in 1993 opnieuw mannen in witte pakken op de velden verschenen met meetapparatuur. 'We maakten er grappen over: waren ze soms aan het testen waar het water het lekkerst was?', zegt Kaboesjeva. Maar toen ze thuis kwam, hadden haar kinderen bloedneuzen en waren ze moe en hangerig.

Maar Olga Ziboelskaja, controleur op de staatsboerderij waar de meeste dorpelingen werkten, wist dat er iets aan de hand was. Zij moest waken over de kwaliteit van de melk van de driehonderd koeien van de staatsboerderij.

'De directeur van de sovchoze vertelde dat er een ongeluk was geweest, maar hij zei dat het niets om het lijf had en gaf verder geen feiten.' Ljoedmila Halijoelina die ook voor de staatsboerderij werkte kreeg in die dagen opdracht om grondmonsters te nemen. 'We kregen speciale pakken en luchtfilters en toen ik vroeg waarom, zeiden ze: Maak je geen zorgen, want je hoeft toch geen kinderen meer te krijgen.' Maar de bevolking van Naoemovka maakte zich wel degelijk grote zorgen, want het dorp ligt onder de rook van de stad Seversk.

Seversk, de Noordelijke Stad, werd in 1949 gebouwd als Tomsk-7, een van de geheime steden uit de sovjettijd, op een steenworp afstand van het Europees aandoende Tomsk, de oudste universiteitsstad van Siberië. Die steden waren voor buitenstaanders gesloten omdat er geheime militaire installaties of fabrieken stonden. Ze kwamen zelfs niet op de landkaart voor. Met 110.000 inwoners is Seversk de grootste van de ongeveer vijftig nog altijd gesloten steden die zijn overgebleven sinds Gorbatsjov in 1985 aan het bewind kwam.

Seversk herbergt het Sibirski Chimitsjeski Kombinat dat na Gorbatsjovs glasnost ook nog een internationaler naam ging voeren: de Siberian Group of Chemical Enterprises (sgce). Hier wordt onder meer gebruikte reactorbrandstof verwerkt om uranium en plutonium terug te winnen. Tijdens de Koude Oorlog werden in Seversk tientallen tonnen aan wapenplutonium geproduceerd, in vijf centrales die speciaal daarvoor werden gebouwd. Op aandringen van het Westen zijn er inmiddels drie gesloten, maar twee plutoniumproducerende centrales die de regio ook gedeeltelijk van energie voorzien, zijn nog open. sgce verwerkt reactorbrandstof, verrijkt uranium en bewerkt radioactieve stoffen waaronder hoog-radioactief uranium.

Tussen 1993 en 2001 vertienvoudigde de export van sgce tot ongeveer de helft van de totale productie, stelt het Amerikaanse Nuclear Threat Initiative (nti), een lobby- en onderzoeksgroep, opgericht door Ted Turner en de Amerikaanse senator Sam Nunn om de nucleaire dreiging van de Koude Oorlog te bestrijden. De productie van verrijkt uraniumhexa-fluoride, een belangrijk product voor de kernindustrie, vormt de basis van de uitvoer. sgce exporteert volgens nti naar meer dan twintig landen, waaronder Finland, België, Zweden en Chili. Tot de klantenkring behoren eveneens het Franse Cogema, het Duitse Siemens en via Urenco is er ook samenwerking met Groot-Brittannië en Nederland.

Irrationele angsten

In 1993 ontplofte in Seversk een opslagtank met radioactief materiaal en raakte een gebied van 200 km2 besmet. Net als in andere gebieden in de voormalige Sovjet-Unie die zijn getroffen door kernrampen (zoals Majak, Tsjernobyl, Semipalatinsk), zeiden de autoriteiten ook in Siberië dat de bevolking 'irrationele angsten' heeft over straling en radioactiviteit. Maar een jaar na de explosie bij sgce moesten veel koeien in Naoemovka afgemaakt worden omdat ze leukemie hadden. Andere dieren vermagerden sterk en hielden op melk te produceren. Het piepkleine buurdorp Georgijevka werd wel ontruimd. Postbode Kaboesjeva: 'Al onze gewassen op de velden werden geruimd en zelfs de bakkers wilden geen brood meer bij ons bezorgen.' Ook de weilanden en velden rondom de dorpen bleken radioactief vervuild. Dorpelingen uit Naoemovka bleven die velden nog jaren bewerken, niemand die hun informatie gaf. Een aantal mannen kreeg dodelijke ziektes, ook jonge mannen liepen trombose op. Bij twee van hen zijn wegens gangreen al amputaties verricht.

Na de ontploffing van 1993 kwamen allerlei artsen uit Tomsk de bevolking in de dorpen onderzoeken. Kaboesjeva: 'Onze kinderen werden naar een pionierskamp gestuurd, en ons werd gezegd dat ze niet voor het einde van de zomer terug mochten.' Sommige bewoners werden opgenomen in ziekenhuizen in Tomsk of in Seversk. Informatie over de reden van het onderzoek, laat staan uitslagen, kregen ze niet.

Lerares Irina Timosjenko werd een half jaar na haar ziekenhuisopname gebeld door de arts die bij haar een beenmergpunctie had gedaan. Of ze naar het ziekenhuis wilde komen voor nieuwe onderzoeken. 'Hij wilde niet zeggen waarom en ook niet uitleggen wat uit de vorige - pijnlijke - onderzoeken was gebleken.' Ze ging niet.

In totaal werden bij zestig volwassen inwoners van het dorp Naoemovka beenmergpuncties gedaan, vertelt de arts die Timosjenko had gebeld. Bij tachtig procent vond hij duidelijke afwijkingen die zich konden ontwikkelen tot ernstige ziektes als kanker. De specialist, die anoniem wil blijven, heeft niet één van de patiënten geïnformeerd over de risico's: 'De mensen zouden zich maar ongerust maken en het is niet zeker dat ze ziek worden.'

Vossenkop

Tot een paar jaar geleden mocht in Tomsk maar tot twaalf verdiepingen hoog gebouwd worden om de geheime stad voor nieuwsgierige blikken te vrijwaren. In de aankomsthal van het vliegveld van Tomsk wordt tegenwoordig geadverteerd voor stralingsmeters, maar buurstad Seversk blijft gesloten. De autoriteiten gaan niet in op onze verzoeken om interviews en geven geen bezoekersvergunning af. Noodgedwongen treffen we onze gesprekspartners buiten de stad. Het zijn inwoners, onderzoekers van het Biofysisch Centrum en personeel van een tehuis voor kinderen met aangeboren afwijkingen.

Aleksandr Boltatsjev komt vroeg in de ochtend naar buiten lopen door de dieselwolken van de rijen wachtende auto's bij de centrale ingang van de gesloten stad. Boltatsjev werkte voor een van de chemische fabrieken op het complex van sgce. Seversk is een ongezond oord met een volle begraafplaats, zegt hij. Drie vrienden en twee broers van hem stierven aan kanker: 'Als ik ga tellen, wordt het een lange lijst.' Volgens Boltatsjev wordt vaak niet de werkelijke doodsoorzaak geregistreerd.

Toen zijn zoon nog klein was, nam Boltatsjev hem mee op eendenjacht. De jongen had geluk: 'Hij kwam terug met een vogel en in het veld had hij ook nog een vossenschedel gevonden.' De eend werd opgegeten en de schedel kreeg een mooi plaatsje aan de muur in de huiskamer. Vele jaren later had Boltatsjev op een avond na zijn werk een stralingsmeter in huis neergelegd. 'Die nam ik wel vaker mee om te meten of de vis die ik had gevangen wel geschikt was om te eten. Vaak moeten we die weggooien omdat de stralingsniveaus te hoog zijn.'

De meter sloeg extreem uit. Boltatsjev liep door de kamer en ontdekte dat de vossenkop radioactief was. Onderzoek in Moskou op fragmenten van de schedel bevestigde zijn bevindingen. 'Mijn zoon heeft jarenlang aan het tafeltje pal voor die vossenkop zijn huiswerk gemaakt.' Boltatsjev blijft piekeren. Zijn zoon is allang het huis uit en getrouwd, maar hij kreeg een dochter met hersenverlamming die zeer moeilijk loopt.

Boltatsjev en zijn vrouw ontvangen ons bij hun datsja, een uur rijden van Seversk. Hier is Valentina Boltatsjeva, herstellende van borstkanker, het liefst, bij haar bloemen en planten. In het halletje ligt de laatste oogst van haar tuintje, rijen met pompoenen en kalebassen. De uien hangen in dichte strengen gebonden. De Boltatsjevs bereiden zich ieder jaar zo goed mogelijk voor op de lange wintermaanden. Lachend haalt de vrouw des huizes een fles te voorschijn: 'Wodka met kruiden. Het helpt tegen kanker en ze zeggen dat het goed is tegen straling.'

Sommige rapporten stellen dat de bevolking in besmette gebieden een slachtofferetiket opgeplakt heeft gekregen en dat mensen zijn aangemoedigd om zichzelf te zien als hulpeloos, zwak en niet in staat hun eigen leven richting te geven. 'Op die manier nemen ze de rol van invaliden aan', zegt een iaea-rapport. Maar onze indruk, na ruim een maand onderzoek, is een heel andere. Integendeel, in vaak abominabele omstandigheden proberen de bewoners in deze misbruikte gebieden zelf het lot van hun buren en familie te verbeteren.

Lozingen

Het terrein van sgce is een van 's werelds grootste bekende opslagplaatsen van radioactief materiaal. Die opslag is deels bovengronds, in containers. Volgens informatie van de Russische instantie die toezicht moet houden op de nucleaire industrie (Gosatomnadzor) is daarnaast meer dan 40 miljoen kubieke meter laag en gemiddeld radioactief vloeibaar afval de grond in gepompt op een diepte van 280 tot 400 meter. Ook zijn er acht open opslagvijvers met vloeibaar afval die het omliggende gebied besmetten door grondmigratie en verdamping. Het vloeibare afval bevat tientallen kilo's plutonium, dat al levensbedreigend is in hoeveelheden van duizendsten grammen.

Er zijn routinematige lozingen in de rivier de Tom. In de sedimenten van de Siberische rivieren en bij hun monding in de Noordelijke IJszee zijn grote concentraties radioactieve stoffen gevonden. Recente lozingen kwamen aan het licht toen Amerikaanse onderzoekers in 2000 grote hoeveelheden fosfor-32 vonden. Het radioactieve element heeft een korte halfwaardetijd en is na enkele maanden niet meer meetbaar. Ook de Noorse milieuorganisatie Bellona die al vijftien jaar onderzoek doet naar nucleaire vervuiling in de voormalige Sovjet-Unie, registreerde lozingen van tal van radioactieve stoffen in de Tom. Al in 1995 waarschuwde een navo-studie voor zorgwekkende hoeveelheden radioactieve stoffen bij zowel Seversk in Siberië als Majak, de voormalige productieplaats van kernkoppen in de Oeral: 'Door de grote hoeveelheden die zijn opgeslagen', stelde het rapport over Majak, 'moet deze faciliteit zelfs op 2.000 kilometer afstand als potentiële bron van radioactieve besmetting voor de Noordelijke IJszee worden beschouwd.'

Baggeren op de Tom

Kapitein Vitali Fedakov woont vlakbij de scheepswerf aan de oever van de Tom. Drieëndertig jaar lang werkte hij op de Ob 402, een baggerschip op de rivieren Tom en Ob. 'In het voorjaar vertrokken we voor een halfjaar. We voeren wel duizend kilometer stroomafwaarts. Ik had ongeveer dertig man aan boord.' Na een beroerte moest hij stoppen met werken. Het opgebaggerde slib was radioactief en Fedakovs arts zegt dat hij daar ziek van is geworden. Het slib werd op de oevers en over de landbouwgronden uitgestort. 'Het is voor van alles gebruikt', zegt de kapitein. 'Hier in Samoes is het in de bouw gebruikt, ook voor de fundamenten van dit huis waar ik woon.' Bij autopsies in de longen van overledenen in Samoes werd plutonium gevonden. Het dorp ligt net als Naoemovka en Georgijevka vlak bij de gesloten stad.

Gebrekkige beveiliging en zorgeloosheid van het personeel van sgce hebben hun tol geëist. De hele regio rond Tomsk en Seversk is zwaar vervuild. Volgens bioloog en hoogleraar Leonid Rytsjvanov zijn er tussen 1959 en 1993 op zijn minst 37 ongelukken gebeurd bij het complex in Seversk. Rytsjvanov ontdekte de incidenten toen hij in Siberië de jaarringen van bomen onderzocht en daar verschillende concentraties radioactieve elementen aantrof in bepaalde jaren. Rytsjvanov leidt de afdeling voor geo-ecologie en geochemie van de Polytechnische Universiteit Tomsk. Lachend zegt hij: 'We hebben een gezegde: Als we het niet kunnen oplossen, kan het niet waar zijn.'

Maar sgce moest uiteindelijk toegeven dat de ongelukken wel degelijk waren gebeurd.

De regionale autoriteiten zijn zich terdege bewust van de risico's, zegt Aleksandr Adam. Hij is als bestuurder, direct onder de gouverneur van de regio Tomsk, verantwoordelijk voor het milieubeleid. Op aandringen van Adam werd de informatie over de ongelukken in buurstad Seversk gedeeltelijk openbaar gemaakt. Niet op initiatief van Moskou of sgce maar door zijn ingrijpen, is er nu ook verscherpt toezicht. 'Iedere acht minuten worden in Tomsk en de wijde omgeving metingen gedaan om stralingsniveaus vast te stellen, dus als er een ernstig ongeluk is, zijn we binnen acht minuten op de hoogte', zegt Adam in een vergaderzaal van het gouvernement waar op grote borden schematisch wordt uitgelegd wat de voorzorgsmaatregelen en evacuatieplannen zijn. Maar dat maakt sgce nog niet veiliger.

Dat het iaea in 1993 door de Russische autoriteiten over het ongeluk werd ingelicht, was op zichzelf al een novum. Het agentschap inspecteerde de locatie van de explosie en stelde vast dat sgce 'slecht uitgerust was voor een complex van die omvang'. Allerlei meetapparatuur, waaronder plutoniumdetectoren, was simpelweg niet aanwezig. Ook na die constatering heeft een aantal ongelukken en incidenten geleid tot lekkages van radioactieve stoffen. Verschillende keren moesten reactoren worden stilgelegd en in 2003 was er zelfs een noodstop.

Adam wil graag dat er een eind komt aan de lozingen van plutonium en andere radioactieve isotopen in rivieren. Als het aan hem ligt, worden radioactieve vloeistoffen voortaan verglaasd in plaats van ondergronds geïnjecteerd of bovengronds bewaard in open tanks. Maar het ligt niet aan hem: alles wat de gesloten stad Seversk aangaat wordt op landelijk niveau besloten en Moskou heeft de overwegingen van het regiobestuur tot nog toe terzijde geschoven. sgce kan zijn activiteiten voortzetten, inclusief de transporten van radioactief materiaal dwars door Tomsk met zijn 700.000 inwoners.

Toch is sluiting van het complex ook volgens het regionale bestuur geen optie. Aleksandr Adam zegt dat het daar ook veel te gevaarlijk voor is, juist gezien de erfenis van radioactieve stoffen. 'We zullen er de komende 24.000 jaar op moeten passen.'

Botweefsel

Sinds het einde van de Koude Oorlog zijn wetenschappers uit allerlei landen naar de nucleaire rampgebieden van de vroegere Sovjet-Unie gekomen. Het Amerikaanse ministerie van Energie werkt samen met het Russische ministerie van Crisissituaties om de gezondheidsrisico's als gevolg van het werken met kernwapens vast te stellen. 'Veel van de blootgestelde werknemers en bevolking hebben grote doses plutonium binnen gekregen', schrijft Barrett Fountos. Als onderzoeksmanager zette hij eind vorig jaar een power-point-presentatie op de website van het ministerie: 'Werknemers van de plutoniumproductie-eenheid hebben een gemiddelde dosis die honderd tot duizend keer hoger ligt dan bij Amerikaanse werknemers.' Een afbeelding van twee uitvergrote stukjes botweefsel onder de microscoop toont één licht bespikkeld plakje bot van de Amerikaan 'met de hoogste dosis plutonium voor zover bekend in de vs'. Daarnaast ziet men een stukje Russisch weefsel waar de opeenhoping van plutoniumdeeltjes lijkt op oprukkende fronten van safarimieren.

Onderzoek in de regio Tomsk, gefinancierd door de Soros Foundation, constateerde midden jaren negentig een scherpe daling van de levensverwachting. In de dorpen die onder de wind van Tomsk/Seversk liggen werd een toename ontdekt van bepaalde ziektes zoals huidkanker. In één van de dorpjes kwam het zelfs 14 keer meer voor dan elders.

Ideaal onderzoeksmateriaal

In een wervende tekst, bedoeld om onderzoekspartners te vinden, wijst het Centrum voor Biofysisch Onderzoek in Seversk op de mogelijkheden in de gesloten stad. In de vs en Canada zijn werknemers onderzocht die waren blootgesteld aan chronische doses van 30 tot 50 mSv (sievert/Sv is de maat voor de effectieve dosis die een individu heeft opgelopen, zie kader hiernaast). Maar, zo laat de Russische folder weten: 'In Seversk zijn werknemers soms blootgesteld aan cumulatieve doses van 500 tot 1000 mSv'. De samenvatting van de onderzoeksplannen stelt: 'Zonder twijfel kunnen de gegevens met betrekking tot de blootstelling aan radioactieve straling van het personeel van sgce een belangrijke bron zijn voor de evaluatie van carcinogene consequenties'. Elk nadeel heeft zo zijn voordeel.

Nog steeds is er een neiging informatie te verhullen; voor sommige artsen en wetenschappers die werken in de gesloten steden, is het een reflex. Aleksandr Masljoek, het hoofd van het bovengenoemde Centrum voor Biofysisch Onderzoek, wil graag praten. Hij ontkent in alle toonaarden dat sgce negatieve effecten heeft op de gezondheid van werknemers en de bevolking van de regio. 'Het personeel in Seversk is zelfs gezonder dan de mensen erbuiten en de medische faciliteiten in de stad zijn beter.'

Deze woorden zijn in tegenspraak met zijn eigen bevindingen, die in 2005 in Madrid aan collega-wetenschappers werden gepresenteerd op een congres van de irpa (International Radiation Protection Association), waar niet alleen medische organisaties, maar ook bijvoorbeeld Interpol zich over het onderwerp stralingsbescherming bogen. Masljoeks centrum onderzocht drie groepen in de gesloten stad: doorsneebewoners, werknemers van sgce en werknemers van wie bekend is dat ze zijn blootgesteld aan straling. Bij de laatste groep bleken zo'n tweeëneenhalf keer zoveel hartinfarcten voor te komen. Onderzoek van het mannelijk personeel van een bepaalde afdeling van sgce toonde aan dat tweederde een te hoge bloeddruk had. Maar ook al hadden deze mensen klachten, ze meldden zich niet 'uit angst dat een ziekte wordt vastgesteld met als consequentie ontslag en verlies van salaris', staat in de onderzoekssamenvatting vermeld. In de presentatie van het materiaal in Madrid worden ook andere ziektes genoemd in relatie met straling: long-, maag-, prostaat- en borstkanker.

Het patroon van bepaalde soorten kanker, ziektes aan hart- en bloedvaten en ook aangeboren afwijkingen als gevolg van radioactiviteit is al vaak gedocumenteerd door de Amerikaanse National Academy of Sciences, de icrp (International Commission for the Protection against Radiation) en unscear (United Nations Scientific Commission on the Effects of Radiation), het vn-bureau dat zich met onderzoek naar de effecten van straling bezighoudt.

De inwoners van Seversk zijn bijna allemaal economisch afhankelijk van sgce. Toch wordt zelfs de werknemers die het gevaarlijke werk doen informatie onthouden die van levensbelang kan zijn, ook voor hun nakomelingen. Onderzoek van het Medisch Genetisch Instituut in Tomsk vond bij eenvijfde van de werknemers een hoog risico op genetische afwijkingen, waarbij, zo stelt een samenvatting van het onderzoek van het instituut, 'celafwijkingen vier keer zo vaak voorkomen als normaal'. Bij 8,5 procent is zelfs sprake van 'een superhoog risico', wat werd omschreven als een vertienvoudiging van de celmutaties.

Genetische defecten

Geneticus Nikolaj Iljinskich van de universiteit van Tomsk deed in de afgelopen veertig jaar onderzoek in veel van de nucleaire rampgebieden van de voormalige Soviet-Unie: Krasnojarsk, Tsjeljabinsk, Tomsk, Semipalatinsk en Tsjernobyl. In dicteertempo legt hij rustig uit wat straling op dna- en chromosoomniveau teweegbrengt: 'Bij de eerste blootstelling aan straling ontstaan kleine, subtiele wijzigingen. Al die kleine veranderingen kunnen uiteindelijk tot een genetisch defect leiden.' Tot nu toe is het effect volgens Iljinskich nog slechts beperkt zichtbaar. 'Bij onderzoek naar opeenvolgende generaties dieren zien we ook effecten na vier of zes generaties. Maar voor mensen kunnen we dat dus nog niet vaststellen.' Iljinskich vreest dat de effecten van radioactieve straling vele generaties zullen doorwerken. 'De Amerikanen testten een thermo-nucleaire bom bij het eiland Bikini. Onderzoek op fruitvliegjes liet zien dat pas na tweehonderd generaties het genetisch materiaal hersteld was. De piek in afwijkingen was te zien tussen de tiende en twaalfde generatie.'

De schade die veroorzaakt wordt door straling, is afhankelijk van de leeftijd waarop iemand eraan wordt blootgesteld. De ontwikkeling van een foetus kan ernstig verstoord worden. Iljinskich: 'Als de eerste cellen van de nieren, de ogen of het hart ontstaan op het moment van blootstelling, zullen die cellen afwijkingen hebben en abnormale organen vormen. De organen worden in verschillende fasen gevormd en kunnen ook in die verschillende fasen beschadigd worden.'

Voor de kleinkinderen van mensen die zijn blootgesteld aan straling, kunnen de gevolgen nog groter zijn. 'Stel je een zwangere vrouw voor, die een meisje draagt. Dit meisjesembryo heeft ook al duizenden eicellen en die kunnen door de bestraling schade oplopen', zegt Iljinskich. 'Vaak moet ik mensen aanraden om maar niet te proberen zelf kinderen te krijgen.'

Voor volwassenen gelden de risico's vooral voor het immuunsysteem en het bloed, waar de meeste celdelingen plaatsvinden. 'Tijdens de levensduur van een mens delen cellen zich ongeveer vijftig keer, bij degenen die lang leven zestig keer en bij een kort leven is het veertig keer.' De functies van een cel die beschadigd wordt door radioactieve straling, worden overgenomen door andere cellen. 'Maar dat beïnvloedt de uiteindelijke levensduur. Het gekloonde schaap Dolly stierf ” jongö, maar was in feite al oud doordat ze gemaakt werd uit een cel van een volwassen schaap.'

Bij mensen die op relatief jonge leeftijd worden blootgesteld aan straling, treedt een soortgelijk proces op. Ze worden vroeg oud en krijgen op jonge leeftijd de ziektes die met ouderdom geassocieerd worden. Maar er is nog een ander effect, zegt Iljinskich. 'Ook als de chromosomen niet geraakt worden door radioactieve deeltjes, kunnen door de botsing met watermoleculen zogeheten 'vrije radicalen' ontstaan die nog veel meer directe schade veroorzaken. We weten dat aanwezige virussen normaal gesproken goed geïntegreerd zijn in de celprocessen. Maar onder invloed van straling en chemische stoffen kunnen zij schade gaan veroorzaken in het erfelijk materiaal.'

Na het ongeluk van 1993 in Seversk deed Iljinskich onderzoek in samenwerking met onder meer de Universiteit Leiden.

Hij constateerde dat in het dorp Samoes waar kapitein Fedakov woont, tweederde van de bevolking aan hoge doses straling was blootgesteld. Bij ander onderzoek vond de geneticus bij inwoners van het gebied rond sgce chromosoomwijzigingen die kankerverwekkend kunnen worden. Hij tekent een simpele grafiek met een klimmende lijn: 'Sinds sgce zijn activiteiten begon, is er een gestage toename van leukemie.'

ljinskich heeft zijn werk zeker niet zonder problemen kunnen doen. 'In 1968 werd voor het eerst een radiogenetisch laboratorium geopend in Novosibirsk, maar in 1974 moest het alweer dicht.' De academicus beschrijft hoe de staat de wetenschap manipuleert. 'Ongelukken mochten niet aan het licht komen.' Iljinskich zegt dat er bij hem op is aangedrongen zijn publicaties te staken. Toen hij daar niet op inging, is hij verschillende malen bedreigd. Bij een krant die zijn artikelen publiceerde waarin hij voor de genetische gevolgen van radioactiviteit waarschuwde, brak brand uit. 'Het verwoeste gebouw werd daarna met geld van sgce weer opgebouwd en nu publiceren ze mijn stukken niet meer.'

Amerikaanse miljoenen

Het is na de beëindiging van de Koude Oorlog geenszins gedaan met de nucleaire dreiging, maar de ironie wil dat de beveiliging van de gesloten stad Seversk tegenwoordig bekostigd wordt met Amerikaanse miljoenen. Hekken, metaaldetectoren, camera's, zones met voetstapverklikkers.

Op allerlei politieke en militaire niveaus worden strategieën ontwikkeld om de gevaarlijke erfenis van dat tijdperk onschadelijk te maken. Het Global Partnership Programme van de G8 - waaraan ook Nederland deelneemt - maakt 20 miljard dollar vrij voor het beveiligen en saneren van de berg aan sovjet-massavernietigingswapens: biologische, chemische en ook nucleaire wapens. Het ontmantelen van sovjet-kernonderzeeërs is onderdeel van het programma.

De Verenigde Staten en Rusland werken daarnaast al sinds begin jaren negentig samen in het Megatons voor Megawatts-programma.

De vs en Rusland recyclen hierin een groot deel van hun nucleaire arsenaal. Voor de Russen gaat het om 10.000 kernkoppen die omgewerkt worden tot elementen die kunnen worden gebruikt bij de opwekking van kernenergie.

De programma's zijn niet bedoeld om de nucleaire vervuiling aan te pakken of om een beter milieu voor de bewoners van de besmette gebieden te scheppen, ze zijn opgezet om de risico's voor West-Europa en de Verenigde Staten in te perken. In het kader van het Global Partnership Programme hebben de Britten nu zelfs een kantoor geopend in de gesloten stad om handelscontacten uit te breiden. De toename in exportactiviteiten van sgce heeft het verlies van banen door het stoppen van de kernkoppenproductie niet gecompenseerd.

De bedoeling is werkgelegenheid te scheppen voor de vele duizenden werklozen van de nucleaire industrie, zodat die minder kwetsbaar is voor kwade verlokkingen van schurkenstaten of terrorismenetwerken.

Die risico's zijn niet overdreven. De Carnegie Endowment for International Peace, een denktank met vestigingen in Moskou en Washington, waarschuwde dat Rusland de meest waarschijnlijke bron is voor terroristen om nucleair materiaal of zelfs een complete kernkop te bemachtigen. 'Niet adequate of niet aanwezige beveiliging', stelde het instituut onomwonden vast in 2003.

Dat het systeem niet waterdicht is, mag een understatement heten. Jaren voor het drama in september 2004 te Beslan was er in 1998 al een gijzeling van veertig kinderen, hun leraren en het hoofd van een school in een dorpje bij de nucleaire testzone op Nova Zembla. De daders, vijf soldaten van Dagestaanse afkomst, hoorden bij eenheid 707510, verantwoordelijk voor nucleaire veiligheid.

De tweede man van het ministerie van Atoomenergie, Valentin Ivanov, meldde persbureau Interfax dat in de jaren negentig 23 pogingen om materialen te stelen verhinderd waren. Viktor Jerastov, een andere topman van het ministerie, gaf een voorbeeld van een wel geslaagde diefstal in 1998: 'In Majak was genoeg gestolen voor een atoombom.' Een anonieme Amerikaanse beambte merkte naar aanleiding van deze uitspraak op in de Washington Post dat 'gezien de bekende en vermoede capaciteiten van de Russische maffia het zeer wel mogelijk is dat Al-Qaeda toegang heeft tot zulk materiaal'. Ook in recente jaren zou materiaal dat gebruikt kan worden voor het maken van 'vuile bommen', gestolen zijn uit Russische fabriekscomplexen.

De Russische pers doet regelmatig verslag van veiligheidsbloopers. Zo was er in 2002 een soldaat onder invloed van drugs en alcohol de nucleaire complexen van sgce binnengegaan. Met een kalasjnikov begon hij in het wilde weg om zich heen te schieten en toen de dienstdoende beveiligingsbeambten hem niet onder controle kregen, werd hij neergeschoten vanuit een gepantserd legervoertuig.

De Amerikaanse Universiteit van Georgia deed onderzoek met geld van de navo en het nti. Het noemde een cocktail aan desastreuze ingrediënten: 'Stomme fouten, [...] een wildgroei aan corruptie, een vloedgolf aan georganiseerde misdaad na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en een enorme toename in alcohol- en drugsconsumptie'.

Ook Vadim Zjoeravljov komt de gesloten stad uit om met ons te praten. Hij werkte als chauffeur tot hij een jaar geleden een ernstige hartkwaal bleek te hebben. Hij laat foto's zien waarop hij samen met twee andere mannen en een lege fles wodka is afgebeeld, leunend tegen een aantal voertuigen. 'Dat zijn besmette voertuigen uit Tsjernobyl. Die stonden daar om te worden begraven.' Volgens Zjoeravljov waren de stralingsniveaus erg hoog, maar droegen de werkers vaak onvoldoende bescherming. 'We moesten katoenen handschoenen dragen en maskers, maar soldaten zijn nu eenmaal soldaten en meestal deden we dat niet.' Volgens hem gaat het zo: 'In de eerste een of twee jaar probeer je veilig te werken, maar daarna denk je nergens meer aan.'

Met het Amerikaanse geld zijn inderdaad veiligheidsmaatregelen genomen, maar niet genoeg. 'Bij bepaalde uitgangen waar het afval langs gaat, zijn geen camera's en is maar één bewaker.' De salarissen van de bewakers zijn zo laag dat zij in ruil voor geld een oogje dichtknijpen. Hoe weet hij dat zo zeker? 'Ik was thuis een garage aan het bouwen. Het was moeilijk om metaal te vinden in die tijd en toen ik heb ik oude spullen meegenomen.'

Hij wijst naar een van de mannen op de foto. 'Hij probeerde zwaar radioactieve stalen sleutels mee te nemen. Hij werd pas bij de centrale uitgang gepakt, niet bij de andere controles.'

De potentiële gevolgen van straling blijven vaak abstract, zelfs voor mensen die er iedere dag mee werken, en de risico's worden veelal genomen met financiële motieven. In 2004 werd een werknemer van sgce gearresteerd nadat hij zichzelf besmet had voor een medische check-up in het Moskouse Ziekenhuis nr. 6, waar ook het personeel van Tsjernobyl onderzocht was na het ongeluk. De werknemer hoopte zo in aanmerking te komen voor een hogere uitkering na zijn pensionering.

Het meest verontrustende voorbeeld dat duidelijk maakt dat de bezorgdheid over veiligheid niet misplaatst is, vormt de arrestatie van de inmiddels ex-minister van Atoomenergie Jevgeni Adamov, die in de zomer van 2005 in Zwitserland werd opgepakt. Adamov wordt beschuldigd van het achteroverdrukken van tien miljoen dollar die waren bedoeld voor het treffen van veiligheidsmaatrelen. De Amerikanen eisten zijn uitlevering, maar Zwitserland stuurde hem op de laatste dag van 2005 terug naar Rusland.

Antoinette de Jong, journalist en Robert Knoth, fotograaf, publiceren regelmatig in M.

In april verschijnt Certificaat nr. 000358, over nucleaire rampgebieden in de voormalige Sovjet-Unie, bij uitgeverij Mets en Schilt. Een reizende fototentoonstelling van Robert Knoth is vanaf 18 april te zien in onder meer het Museo di Roma, Museum of Contemporary Art in Kiev, Oxo Gallery in Londen en in Nieuwsfoto in Amsterdam.

In totaal werden bij zestig volwassen inwoners van het dorp Naoemovka beenmergpuncties verricht.

'Seversk is een ongezond oord met een volle begraafplaats', zegt Aleksandr Boltatsjev.

Volgens de Russische controle-instantie Gosatomnadzor is meer dan 40 miljoen kubieke meter radioactief afval de grond in gepompt.

    • Antoinette de Jong