CDA doet sociaal en weert Polen

Bijna waren de grenzen vanaf 1 mei opengesteld voor Oost-Europese werknemers. Maar het CDA was daar op tegen. Gisteren besloot het kabinet tot een compromis en de datum te verschuiven naar 1 januari.

Ze komen later en 'geflankeerd door beleid'. Ze, dat zijn werknemers uit de nieuwe Oost-Europese lidstaten, voor wie de Nederlandse grenzen nu op zijn vroegst op 1 januari volgend jaar opengaan. Tot die tijd hebben ze nog een vergunning nodig om in Nederland te mogen werken. Dat is het resultaat van een compromis tussen coalitiepartners VVD en CDA.

De politiek is al maanden bezig met 'de Polen'. Tegenstanders van open grenzen vrezen dat Nederlanders op de arbeidsmarkt worden weggeconcurreerd door hordes Polen die niet volgens de CAO werken en waarvan een deel illegaal is. Voorstanders vinden dat Nederlanders niet zo moeilijk moeten doen en blij mogen zijn dat 'de Polen' hier het zware werk willen uitvoeren.

Een paar weken geleden zag het er nog naar uit dat Oost-Europese werknemers vanaf 1 mei zonder vergunning legaal in Nederland zouden mogen werken. De verantwoordelijk staatssecretaris, de liberaal Henk Van Hoof, wilde dat de grenzen open zouden gaan. Net als zijn partij de VVD. D66-minister Brinkhorst van Economische Zaken zei dat de Oost-Europese werknemers welkom zijn.

Maar toen hij zijn plan om de grenzen snel te openen met zijn collega's in het kabinet besprak, stuitte Van Hoof op tegenstand van coalitiepartner CDA. Frankrijk, België en Duitsland hadden inmiddels aangekondigd hun grenzen voorlopig deels gesloten te houden. CDA-minister Bot zei na afloop van het overleg dat Nederland 'niet het putje moet worden waar al het water naartoe stroomt'. Van Hoof ging opnieuw naar zijn plan kijken.

Vrijdag twee weken geleden werden 'de Polen' in de ministerraad besproken. Balkenende zei na afloop: 'We steunen het principe van open grenzen, maar we moeten kijken naar de consequenties voor de arbeidsmarkt en naar wat de ons omringende landen doen. Het kan nodig zijn een besluit te nemen geflankeerd door maatregelen voor de naleving van CAO's en de bestrijding van illegaliteit.'

Eerder deze week lekte uit wat Van Hoof gisteren aan zijn collega's zou gaan aanbieden. 'Flankerend beleid is nodig om negatieve effecten tegen te gaan. Het gaat om bestrijding van illegaliteit en controle op naleving van arbeidsvoorwaarden', in de woorden van een ingewijde die het uitgelekte plan toelichtte. Een echo van de woorden van de premier, anderhalve week eerder.

Waarom wil het CDA de grenzen nog niet openen? De partij verloor stevig bij de gemeenteraadsverkiezingen begin deze maand. CDA-leden en bestuurders zeiden dat de partij een meer sociaal gezicht moest laten zien. Waren de grenzen op 1 mei open gegaan, dan hadden werknemers bovenop het nieuwe zorgstelsel en jaren van loonmatiging, nu hun baan moeten verdedigen tegen concurrerende werknemers uit Oost-Europa. Het lijkt erop dat het CDA zijn sociale kant wilde tonen door de kiezers dit vooruitzicht voorlopig te besparen.

Hoe gaat het nu verder? Tot 1 januari moeten Oost-Europeanen nog een vergunning aanvragen om hier te werken, al wordt dat wel makkelijker. Intussen gaat Van Hoof de arbeidsinspectie gereed maken om beter op illegale arbeid en nep-zelfstandigen te controleren. Ook gaat de inspectie met sociale partners 'informatie uitwisselen' om arbeidsvoorwaarden te handhaven.

Staat nu vast dat op 1 januari de grenzen open gaan? Van Hoof zei gisteren: 'Het flankerend beleid moet wel af zijn. We gaan ervan uit dat dat zo is.' Maar wat gebeurt er als het niet zo is? Of, als de Tweede Kamer vindt dat het flankerend beleid onvoldoende geslaagd is? Dan is er ruimte om nog langer een vergunningenstelsel te handhaven. De regering gaat aan Brussel doorgeven dat na 1 mei overgangsmaatregelen van kracht blijven. Pas over drie jaar moet Nederland dan opnieuw laten weten wat voor maatregelen het wil.

Vorig jaar kwamen bijna 30.000 werknemers uit Oost-Europa legaal naar Nederland. Wie illegalen en zelfstandigen meetelt, komt op het dubbele. Nu het makkelijker wordt om een vergunning te krijgen zullen vanaf 1 mei meer Polen hier komen werken. Onderzoeksbureau Ecorys berekende dat bij open grenzen in een jaar tijd zo'n 63.000 werknemers naar Nederland zouden komen. De meeste werken hier voor korter dan een jaar en gaan dan weer terug. Hun familie laten ze meestal in Polen. Vroeg of laat zal deze migratiestroom sterk gaan toenemen. Op 1 januari 2011 moeten van Brussel alle 'oude' lidstaten hun grenzen onvoorwaardelijk openstellen voor werknemers uit de 'nieuwe lidstaten'.

    • Inger Kuin