Alle ogen nu gericht op de aanklager

Nadat de strafzaak tegen de voormalige Ahold-bestuurders de afgelopen weken inhoudelijk is behandeld, staat komende dinsdagmiddag het requisitoir gepland. Hoe hoog zullen de straffen zijn die het OM eist?

Ex-Ahold-topman Van der Hoeven arriveert bij de rechtbank Foto Maurice Boyer Cees van der Hoeven arriveert bij de Rechtbank Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 030630 Boyer, Maurice

Het was in de strafzaak tegen de voormalige Ahold-top niet de week van de grote onthullingen. Maar wel die van de soundbites, vooral afkomstig van getuige-deskundige prof. Jan van de Poel, die een rapport had gemaakt en daarover een hele dag werd gehoord. Van de Poel maakte er een vermakelijke vertoning van. Af en toe scherp, eigenzinnig, hier en daar een tikje zelfgenoegzaam. Toen een van de advocaten zich afvroeg of de hoogleraar voldoende deskundig was op het gebied van Amerikaanse boekhoudregels antwoordde Van de Poel: 'Er zijn mensen die er nóg meer van weten, maar die zijn niet hier'.

'Dank voor uw bescheidenheid', merkte rechtbankvoorzitter Frans Bauduin droogjes op toen het gelach in de zaal was verstomd.

Van de Poel was door de verdediging van oud financieel-directeur Michiel Meurs als deskundige gevraagd. Maar zijn oordeel pakte slechts deels in het voordeel van de verdachten uit. Zo kon Van de Poel er wel mee leven dat Ahold de omzetten van een aantal buitenlandse joint ventures consolideerde. Maar het écht gevoelige punt, de introductie van aparte control letters om de zeggenschap van Ahold in die samenwerkingsverbanden vast te leggen, noemde hij 'onverstandig'. De daarop volgende side letters, die de control letters weerspraken, waren volgens Van de Poel 'kwadratisch erger'. Waarna hij de eerder in de zaak gebruikte verklaringen van de verdachten (geen verstand van boekhouden, ik herinner het me niet meer) kwalificeerde als 'ongeloofwaardig', 'niet plausibel' en 'van lagere school-niveau'.

De andere getuige die deze week werd verhoord was João Carlos Paes Mendonça, een Braziliaanse supermarktondernemer en ooit zakenpartner van Ahold. Hij was, naast Meurs, direct betrokken bij de enige side letter die Cees van der Hoeven persoonlijk ondertekende. Verrassingen leverde zijn verklaring niet op. Hij bevestigde dat de oud Ahold-president op afstand opereerde. Maar de cruciale antwoorden bleef hij schuldig. Tekende hij bijvoorbeeld de eerste brief alleen op voorwaarde dat Ahold ook de tweede, tegengestelde side letter ondertekende? Paes Mendonça gaf wisselende en soms tegenstrijdige antwoorden.

Dan was het rapport van drie onafhankelijke onderzoekers in opdracht van de ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof relevanter. Donderdag werden de bevindingen na ruim een jaar onderzoek gepubliceerd. Onder andere over de situatie rond de Braziliaanse side letter bleken de onderzoekers kritisch. Ze kunnen het zich niet voorstellen 'dat een ervaren CEO als Van der Hoeven' de tweeregelige brief niet heeft gelezen. Bovendien spreken ze hun verbazing uit dat er geen belletjes bij Van der Hoeven gingen rinkelen toen een andere side letter, met de Scandinavische partner ICA, boven water kwam. Daarnaast is Van der Hoeven 'niet alleen medeverantwoordelijk, maar zelfs primair verantwoordelijk' voor het achterhouden van deze side letter na november 2002, aldus de onderzoekers.

Het zijn bevindingen die niet onopgemerkt voorbij zullen gaan aan het openbaar ministerie (OM), dat dinsdag het requisitoir houdt en later die dag met de strafeisen komt. Alle ogen zijn daar nu op gericht. Hoe streng zal justitie zijn? Zullen er onvoorwaardelijke gevangenisstraffen worden gevraagd? In theorie kunnen er, gezien de ten laste gelegde feiten (valsheid in geschrifte, oplichting, misleiding) hoge celstraffen worden geëist. Toch zou dat buiten de Nederlandse verhoudingen zijn. Anders dan in de VS, waar sommige ex-topmannen geboeid op televisie werden afgevoerd en veroordeeld werden tot 25 jaar cel, zijn zulke toestanden in Nederland niet te verwachten. Mentaliteit, strafklimaat en het rechtssysteem zijn fundamenteel anders dan in Amerika, waar naming and shaming gebruikelijker is.

Maar de afgelopen jaren is er ook in Nederland verandering opgetreden. Zo werd in verschillende vonnissen in fraudezaken nadruk gelegd op het 'feitelijk leidinggeven' en de verantwoordelijkheid van topmensen voor het toebrengen van schade aan het financiële systeem. En was het toeval wat de officier van justitie in de Ahold-zaak, Hendrik-Jan Biemond, eind 2004 in een interview met NRC Handelsblad zei? Hij kondigde toen aan, zonder de Ahold-zaak expliciet te noemen, dat het OM financiële fraude strenger wil bestraffen en vooral zaken wil voorbrengen die 'normbevestigend' werken: 'Dat geldt óók voor de haute finance. Hier geldt de wet van Von Feuerbach: het bewaken van normen werkt pas bij een reële pakkans en een afschrikwekkende bestraffing', aldus de aanklager.

Dinsdagmiddag weten we hoe het OM dit in de praktijk vertaalt. De week daarna houden de advocaten van de vier verdachten hun pleidooien.

www.nrc.nl: weblog Ahold

    • Joost Oranje en Jeroen Wester