Sociale vangnetten

Twee liberale economen haalden in deze krant kort na elkaar krachtig uit naar het vastgelopen sociale model in Europa. Frankrijk, zeiden beiden met zoveel woorden, is het meest uitgesproken voorbeeld van de dolgedraaide verzorgingsstaat die elke hervorming afwijst en kiest voor behoud van het bestaande. Met desastreuze gevolgen. De Zweed Johnny Munkhammar, directeur van een denktank in Stockholm, en de Franse historicus en econoom Nicolas Bavarez, pleiten los van elkaar voor een shocktherapie. Die moet verwende lidstaten van de Europese Unie verlossen van hun sociaal-economische verlamming en hun surplus aan staatsbemoeienis. ‘Het [sociale] model is de oorzaak van alle problemen’, aldus Munkhammar. Bavarez vindt dat Frankrijk zijn ‘economische, politieke en morele crisis' slechts te boven kan komen met nog ‘veel ingrijpender hervormingen' dan die welke de regering voorstelt.

Ooit was het gewraakte sociale model van landen als Nederland, Zweden, Duitsland en Frankrijk een beschavingsideaal. Wie werkloos raakte, hoefde niet naar de gaarkeuken, maar kreeg een fatsoenlijke uitkering. Voor het risico van ziekte, in de eerste helft van de vorige eeuw de nachtmerrie van iedere arbeider, waren er de ziektewet en arbeidsongeschiktheidsregelingen. Het pensioen en de wettelijke financiële ondersteuning van ouderen - in Nederland de AOW - zijn arrangementen met een eigen geschiedenis en rechtvaardiging. Ze vertegenwoordigen kernwaarden van de moderne samenleving, het ‘sociale model' dat Johnny & Nicolas liefst zo snel mogelijk willen achterlaten om daarna te kunnen genieten van - ja, van wat eigenlijk?

Van een vrije markt zonder omvangrijke verzorgingsstaat. Een compromis tussen die twee zou volgens de twee vrijdenkers onmogelijk zijn. Dat laatste is niet waar, en overigens is dit precies het dilemma waarvoor politici staan in West-Europa. Stap voor stap hervormen is een manier van politiek overleven. Het pleidooi van de shocktherapie stuit op maatschappelijk verzet. Grote kans dat er in het stemhokje mee wordt afgerekend.

Hervorming van het Europese sociale model is nodig waar het de uitwassen betreft. Nederland laat zien dat een tussenweg wél mogelijk is; Duitsland is na lang treuzelen ook eindelijk begonnen met afroming van de regelingen van de verzorgingsstaat die het eigen initiatief en de inventiviteit van burgers corrumperen. Neem de Nederlandse WAO. De bedoelingen waren goed, maar uiteindelijk was het niet alleen een uitwijkplaats voor arbeidsongeschikten, maar ook voor fraudeurs en klaplopers. Met een beschavingsideaal had de wet slechts in de verte te maken. Saneren dus. Toch blijven er ook vangnetten hangen. Dat is nodig omdat staten verplichtingen houden jegens de zwakken in de samenleving.

Zelfs de kampioenen van de vrije markt, de Britse premier Thatcher en president Reagan van de Verenigde Staten, lieten bepaalde kernpunten van hun sociale voorzieningen intact. Ze slaagden erin hun economisch vastgelopen samenlevingen snel en succesvol te saneren. Dat kon omdat ze krachtige politici waren, met een helder doel voor ogen. Ze hielden woord en maakten hun kiezersmandaat waar. Economische hervorming begint met politieke wil en met de moed om de staat en de corporaties aan te pakken. En met het talent om dit aan het electoraat over te dragen.