Met u is zoveel mis, u kunt helemaal niks

Veel WAO'ers moeten na hun “herkeuring' weer op zoek naar een baan.

Een kleine groep kiest ervoor in plaats daarvan een eigen bedrijf te beginnen.

Ze was “superkwaad“. Nu is Nicole Lodewijks (36) “superenthousiast“. Eind deze maand opent zij een eettentje, Fonzie's, gemodelleerd naar een Amerikaanse diner. Vorig jaar werd ze, na zestien jaar in de WAO, bij de herkeuring volledig genezen verklaard.

Maar dat de keuringsarts vond dat ze fulltime aan het werk kon gaan, daar begreep Lodewijks eerst niets van. Toen ze twee jaar geleden naar een reïntegratiebedrijf ging werd ze nog naar huis gestuurd. “Ze zeiden: het heeft geen zin. Met u is zoveel mis, u kunt helemaal niets.“

Lodewijks heeft door een whiplash vaak pijn aan armen en schouders, ze heeft concentratieproblemen en een slecht kortetermijngeheugen. Ze kan niet lang staan of lopen.

Na de woede begon ze te geloven dat ze misschien toch weer wat kon gaan doen. “Ik wilde mezelf bewijzen.“ Als ze het nu niet probeerde, zou ze zich altijd blijven afvragen of ze het wel of niet had gekund. Ze wil in de keuken van haar diner een bureaustoel met wieltjes plaatsen. Dan kan ze zittend hamburgers bakken.

“Werk boven uitkering' is tegenwoordig het adagium voor de werknemersverzekeringen. Veertig jaar geleden kreeg je tot je 65ste, eenmaal afgekeurd en arbeidsongeschikt, 80 procent van je laatstverdiende loon. Al snel bleek de regeling te aantrekkelijk. Honderdduizenden mensen stroomden de WAO in. De wet werd door werkgevers en vakbonden gebruikt om van overtollige werknemers af te komen. In 1993 naderde het aantal WAO'ers de miljoen.

In stappen werd de WAO sindsdien qua duur, hoogte en toegang versoberd. Sinds enige jaren is reïntegratie het sleutelwoord. In de herfst van 2004 begon de medische herkeuring van alle WAO'ers die na 1 juli 1954 zijn geboren: 340.000 mensen van de in totaal 964.000 (stand 2004) arbeidsongeschikten. Het gaat niet snel: inmiddels zijn 117.500 herkeuringen uitgevoerd. Van bijna de helft van hen luidt de diagnose dat ze weer aan de slag kunnen. Maar slechts 7 procent lukt het weer een baan te vinden.

Catherine van Kempen (48), oud-lerares, vond wel een baan. Zij kwam in de WAO terecht wegens psychische problemen, burn-out. Maar dat was het eigenlijk niet, vertelt ze. “Ik had verdriet.“ Haar man overleed plotseling en ze bleef met hun dochtertje van zeven alleen achter. Vijf maanden later had ze borstkanker. Met zo'n veertig bestralingen werd de ziekte overwonnen, maar haar wachtte een onvoltooid rouwproces. Ze ging niet meer aan het werk. De school in Utrecht, waar ze negentien jaar Frans en Nederlands had gegeven en decaan was geweest, moest haar ontslaan. Na vier jaar had ze er genoeg van. In de WAO heb je geen mensen om je heen, kun je geen steentje bijdragen, zegt ze. “Ik wilde niet wéér een winter in zonder werk.“

Op kosten van het UWV ging ze naar een loopbaanpsycholoog. “Gooi me er maar uit“, zei ze bij haar herkeuring. Via een oud-collega kon ze, als stage, drie dagen in de week stages gaan organiseren voor leerlingen op een mbo. “Ik sta weer midden in het leven en kan echt wat bijdragen.“ De stage wordt gauw een baan.

Wat gebeurt er met degenen die geen baan vinden - de meerderheid van de “genezen' verklaarden? De uitkeringsinstantie UWV zegt dit niet bij te houden. Waarschijnlijk komen ze dus in de bijstand terecht, kunnen ze van het inkomen van hun partner leven of vinden ze een andere manier van bestaan. De keuringen helpen de massa WAO'ers wat kleiner te maken. Sinds 2005 is het aantal arbeidsongeschikten met 6 procent gedaald.

Van het UWV heeft Van Kempen nooit iets gehoord toen ze nog in de WAO zat. “Het initiatief is altijd van mij uitgegaan.“ Ook Lodewijks moest destijds maar zien hoe ze uit de WAO kwam. Een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken zegt desgevraagd: “Het is de bedoeling dat het UWV de uitkeringsgerechtigde een reïntegratievoorstel doet. De reïntegratie is de gedeelde verantwoordelijkheid van UWV, cliënt en reïntegratiebedrijf. Iemand die volledig arbeidsongeschikt is, kan niet reïntegreren.“ Er bestaan geen wettelijke termijnen waarbinnen het UWV een reïntegratievoorstel moet doen.

Nicole Lodewijks heeft de afgelopen maanden de benodigde diploma's gehaald om haar diner te kunnen beginnen. Het ondernemerschap kreeg ze van huis uit mee. “Alles is in Amerikaanse stijl. Op die tv gaan we de hele dag oude afleveringen van Happy Days laten zien. En Grease natuurlijk.“ Op de kaart staan megaburgers. Op de muur een schildering van Happy Days' Fonzie Fonzarella, aan wie de zaak zijn naam ontleent. Bij de voorbereidingen zijn haar lichamelijke klachten toegenomen. “Maar daar stap ik door mijn enthousiasme iets makkelijker over heen dan eerst.“