Met de hand charmant op de rem

Angela Merkel heeft wel politieke idealen maar ze wil vooral bewijzen dat ze het kan. Biograaf Gerd Langguth noemt haar een pragmatische vrouw die gedreven wordt door de ambitie overal nummer één te willen zijn.

Haar eerste maanden waren goede maanden. In het najaar verloor Angela Merkel bijna de verkiezingen, in de winter groeide ze uit tot de populairste politicus van Duitsland. Vorig weekeinde kwam haar grote coalitie van christen-democraten en sociaal-democraten zonder kleerscheuren door de eerste populariteitstest, in regionale verkiezingen.

Een glansrijke start? Geen wonder, gispen critici. Merkel heeft nog niets gedaan. Vier maanden aan de macht, maar nog geen vuile handen. Op doortastend regeren kon de nieuwe regering inderdaad nog niet worden betrapt. Merkel, ooit de belichaming van een neoliberaal reveil, beperkte zich vooralsnog tot trippelpasjes. Begin deze week kondigde ze aan dat het echte werk - pijnlijke sociaal-economische hervormingen - nu begint. Fase Twee, noemde ze het zelf.

‘Tot nu toe zagen we alleen het voorspel’, zegt Gerd Langguth, auteur van een biografie over Merkel, die komende week in Nederlandse vertaling verschijnt. Langguth is lid van Merkels CDU, maar hij schreef geen hagiografie. Niet elke passage in ‘Angela Merkel' is even flatterend: ‘Haar verzameling scalpen is de moeite waard.’

Voor velen is Merkel nog steeds een raadsel. Een Oost-Duitse vrouw die, na een snelle en fascinerende carrière, uitgroeide tot kanselier voor alle Duitsers, uit oost én west. Langguth ziet Merkel vooral als een pragmatische politica, die genoegen schept in het politieke spel en die wordt gedreven door de ambitie overal nummer één te willen zijn. Ze heeft wel politieke idealen, zegt hij, maar ze wil vooral bewijzen dat ze het kan.

Nieuwe regeringen krijgen vaak een voorschot aan goede wil, maar de euforie rond Merkel leek geen grens te kennen. Waar kwam de ‘Merkel-manie' vandaan?

‘Ze groeide in de perceptie van de Duitsers snel uit tot kanselier omdat ze in het buitenland stijlvol en zelfverzekerd over de rode lopers marcheerde. Ze had als minister voor Milieu al internationale ervaring opgedaan en als oppositieleidster contacten gelegd in heel Europa. Buitenlands beleid heeft haar interesse en ze vindt het belangrijk in de kring van regeringsleiders geaccepteerd te worden.

‘Met Merkel deed ook een nieuwe stijl zijn intrede. Haar voorganger Gerhard Schröder was bombastisch. Merkel is bescheiden. Haar ingetogen optreden is een grote verandering en wordt ook geaccepteerd.

‘Daar komt nog bij dat ze altijd werd onderschat. Alleen het feit dat ze het nu beter doet dan velen verwacht hadden, maakt haar al sympathiek. Veel Duitse kiezers smachten bovendien naar consensus. De grote coalitie is voor hen precies goed. Mensen willen dat de grote partijen nu de handen ineenslaan. En Merkel is handig. Ze modereert en laat de lastige dossiers over aan vakministers.’

Aan elke huwelijksreis komt een einde

‘Nu moet ze uit de dekking komen. Hoe je ook over Schröder denkt, hij heeft een hervorming van arbeidsmarkt en uitkeringen geriskeerd waar de huidige coalitie nog lang niet aan kan tippen. Vroeg of laat wordt ook Merkel medeplichtig.’

Gelet op haar populariteit zou men bijna vergeten dat ze de verkiezingen op een haar na had verloren.

‘De CDU heeft een stumperige campagne gevoerd. Merkel bleef voor de Duitsers een onbekende grootheid. Traditionele CDU-kiezers zagen Merkel als een cryptocommunist. Haar vader was immers vrijwillig in de DDR gaan wonen, zelf was ze lid geweest van de communistische jeugdorganisatie FDJ.’

Iedereen wist al lang dat ze in de DDR is opgegroeid en dat het communisme niet haar ideologie was. Waar kwam dat wantrouwen vandaan?

‘Dat komt onder andere omdat ze er zelf zo weinig over zegt. Het is bijvoorbeeld onduidelijk waarom ze überhaupt lid is geworden van de CDU. Je kunt geen organische ontwikkeling in de richting van de CDU schetsen. ‘

Hoeveel christen-democratie schuilt er dan in Merkel?

‘Ze is geen diepgewortelde christen-democraat. Ze heeft haar politieke overtuigingen, maar ze kan heel pragmatisch zijn. Daarom is de coalitie ook zo'n succes.’

Wat is haar belangrijkste drijfveer? Macht?

‘Ik weet het niet precies. Iedere politicus moet zichzelf een ‘message' geven. Je zegt nooit dat je in de politiek gaat omdat je er schik in hebt. Ik geloof dat ze wel een overtuiging heeft. Haar ervaringen in de dictatuur maken haar sceptisch tegenover overdreven regulering, ze staat onbevangen tegenover de VS.

Maar ik geloof dat ze zich vooral door topprestaties wil bewijzen. Ze wil tegenover zichzelf, tegenover de verzonken DDR, tegenover haar ouderlijk huis bewijzen dat ze het kan.’

Ze heeft een moeilijke relatie met haar vader, een dominee die het DDR-regime steunde. U suggereert dat ze na haar eerste huwelijk de achternaam Merkel behield omdat ze niet meer terug wilde naar haar meisjesnaam, Kasner.

‘Ik heb daar geen hard bewijs voor. De relatie met haar vader is wel zeer gespannen. Toen ze dertig was kwam hij eens op bezoek en zei: ver heb je het nog niet geschopt. Toen zijn dochter al minister was schreef hij in een artikel dat er nu weliswaar een ander regime was maar dat de politieke partijen nog zo corrupt waren als voorheen. Dat uitgerekend de vader van een minister zoiets zegt, was niet solidair.’

Waar is de neoliberale Merkel uit de oppositie gebleven?

‘Ze heeft de boodschap van de kiezer begrepen. Hervorm iets, maar niet te veel en mogelijk met consensus. Toen heeft ze opeens de toon van de barmhartigheid aangeslagen. Nu doet ze alles om een goede reputatie te behouden en aan de macht te blijven.’

De trippelpasjes blijven?

‘Ze zal behoedzaam te werk gaan. Ze zal eerst proberen te overleven en stapsgewijs proberen veranderingen door te voeren. Geen grootse pakketten ineens. Ze zal hervormen, maar met de hand charmant op de rem.’