Wilsterflappen in Mongolië

Een wilsterflapper flapt wilsters. Wilsters zijn goudplevieren en 'flappen', dat is een vangnet laten vallen. De trekvogels worden gevangen om zo meer over hun trekroute te achterhalen.

Een 'wilster'. Foto Jeroen Reneerkens Reneerkens, Jeroen

Aziatische goudplevieren overwinteren aan de kusten van Australië, Nieuw Zeeland en eilanden in de Stille Oceaan. Er zijn er naar schatting 216 duizend en ze broeden in de buurt van de Siberische noordpool. Ze trekken dus twee keer per jaar duizenden kilometers. Er zijn meer langeafstandsvliegers, maar het aparte van deze goudplevieren is dat ze onderweg nooit gezien worden. Vliegen ze over land? Als hun grotere Europese neven onderweg moeten bijtanken, moeten de kleine Aziatische goudplevieren dat zeker. Waar doen ze dat?

Zulke vragen zijn koren op de molen van de Friese wilsterflapper annex akkerbouwer Joop Jukema. Een wilsterflapper flapt wilsters, Fries voor goudplevieren. De Europese goudplevier is een algemene herfst- en wintergast op de Friese weilanden. Vroeger zetten boeren klapnetten op scherp, verleidden ze overvliegende goudplevieren met houten lokvogels en een lokfluitje tot een landing en lieten ze de netten flappen. De vogels dalen tegen de wind in, het net zwaait dicht met wind in de rug. De wilsters belandden in de pan. Tegenwoordig mag dat flappen niet meer, tenzij voor wetenschappelijk onderzoek. Daar heeft Jukema zich op toegelegd. Samen met biologen van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) heeft hij duizenden goudplevieren en andere steltlopers gevangen, gewogen, gemeten en geringd. NIOZ-bioloog Jeroen Reneerkens specialiseert zich in trekkende steltlopers en toog met Jukema, biologiestudent Jan Wijmenga en een enorm klapnet naar Noordoost-Mongolië. Die streek ligt op de route van broed- en wintergebied en zou wel eens van levensbelang kunnen zijn voor tienduizenden goudplevieren.

'Mongolië klinkt exotisch', vertelt Reneerkens, 'maar de steppe daar was even weids, vlak en winderig als de Friese polders waar we eerder wilsters flapten. Weidser nog. Van horizon tot horizon geen boom te bekennen.' Sporadisch kwamen ze een nederzetting tegen van Mongoolse nomaden.

'We dachten dat die nomaden ons wel konden vertellen waar de goudplevieren zaten, als die er tenminste zaten. Zulke natuurmensen weten dat toch?' aldus Reneerkens. Maar het zei de lokale bevolking niets. Reneerkens: 'We dachten dus fout te zitten, tot we goudplevieren ontdekten: honderden, duizenden, tussen de nomadententen. 'Kijk, die vogels', wezen we, maar de mensen haalden hun schouders op. Onze tolk vertelde dat ze vleeseters zijn. Van vis en gevogelte willen ze niets weten.'

Dat ze bij de nomadententen wilsters konden flappen, bleek buitengewoon praktisch. Want al gauw brak één van de balken van het net. Zonder flap geen wilsters; er moest een balk gevonden worden. Vind eens een balk in een boomloos land. Het hele onderzoek dreigde te stranden. Maar de tolk bracht redding. Hij praatte bij de nomaden een tentstok los. Gedurende de twee weken die volgden telden de flappers 12.485 goudplevieren, waarvan ze er 325 flapten. Die werden gesekst, gewogen, gemeten en geringd - als ze ooit teruggezien worden, verklappen ze weer iets over hun route en bestemming. In die twee weken steeg het gemiddelde pleviergewicht van 119 naar 165 gram: voor de helft vet als brandstof en voor de helft spieren om dat gewicht in de lucht te houden. Met die extra grammen kan een Aziatische goudplevier ruim tweeduizend kilometer non-stop vliegen. Dat blijkt uit metingen van stofwisseling en energieverbruik van door windtunnels vliegende vogels. Blijkbaar vliegen Aziatische goudplevieren in één ruk van Mongolië naar Noord-Siberië.

De wilsterflappers lokten goudplevieren behalve met namaak-vogels en lokfluitje ook met een luidspreker waaruit een op de band opgenomen Aziatische goudplevier over de steppe riep, maar verder was de Friese vangmethode identiek aan honderd jaar geleden. De traditionele Mongoolse nomadententen waren wel gemoderniseerd. Vaak bleek zo'n ger uitgerust met een enorme schotelantenne en zonnepanelen voor de televisie.