Open onder één voorwaarde

Morgen zou het kabinet beslissen of Oost-Europeanen in Nederland mogen werken zonder beperkingen. De grens mag open, zegt de vakbeweging, maar ontduiking van de CAO mag niet.

Agnes Jongerius, de machtigste vakbondsvrouw in Nederland, windt er geen doekjes om. De slechtste uitkomst is volgens haar dat er niets gebeurt en de politici de grenzen op slot houden. Zij heeft het over de omstreden kwestie van de nieuwkomers uit Oost-Europa. Morgen zou het kabinet beslissen of werknemers uit de nieuwe lidstaten van de Europese Unie (EU) per 1 mei in Nederland aan de slag kunnen zonder beperkingen. Een lastig besluit. Het kabinet is verdeeld. 'Maar achter mijn brede schouders kunnen ze niet schuilen', zegt Jongerius (45), die wegens de verbindend verklaarde CAO's overigens meer macht heeft dan het relatief bescheiden ledental van de FNV suggereert.

Wat gebeurt er als Nederland de grenzen opent?

'Naar schatting verdubbelt door de opening het aantal arbeidsmigranten uit Oost-Europa tot ongeveer 60.000. Maar als die ver onder de CAO gaan werken, kunnen we de afspraken met kabinet en werkgevers om meer laaggeschoolde eigen migrantenjongeren aan werk te helpen, wel schudden. Het zou ongelooflijke zonde zijn als dat misloopt.

'Ook komen de vaste dienstverbanden in sectoren als de bouw, de metaal, de landbouw onder druk te staan. Waar moeten al deze mensen nieuw werk zoeken als goedkopere arbeidsmigranten hun plaats innemen? Bovendien hebben we straks al meer laagopgeleiden dan er werk voor hen is. Als zich dan ook goedkopere, hooggeschoolde Oost-Europeanen aanbieden, wordt de tweedeling op de arbeidsmarkt almaar groter.

'De vakbeweging is voor het vrije verkeer van werknemers in Europa. Dat Europese grondrecht geldt ook voor werknemers uit de tien nieuwe EU-landen. Maar niemand in Nederland mag de CAO [collectieve arbeidsovereenkomst, red.] ontduiken. Daarom willen wij dat het kabinet zowel registreert wie er binnenkomen als de naleving van de arbeidsvoorwaarden controleert. De slechtste uitkomst is als de huidige praktijk gewoon wordt voortgezet en iedereen op z'n handen gaat zitten.'

Op z'n handen gaat zitten? Hoezo?

'Dan blijft iedereen om de hete brij heen draaien. Het is zinloos om de opening van de grenzen uit te stellen. Over vijf jaar komt die er toch. Dus is het zaak de naleving van de CAO op een fatsoenlijke manier te regelen. Dat is niet alleen een taak voor de vakbeweging, dat is ook een taak voor de overheid.

'Na het nee tegen de Europese Grondwet misbruiken politici Europa voor hun eigen nationale agenda. Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen bleek dat het thema 'angst voor de baan' onder de mensen sterk leeft. Ik ben bang dat Kamerleden voor de simpelste oplossing kiezen en de grens voor de nieuwkomers gesloten houden.'

Staat de vakbeweging zelf niet met de rug naar Europa? Met haar protest tegen de dienstenrichtlijn?

'Welnee. Wij zeggen niet: wil Europa alstublieft van ons erf afgaan. Samenwerking in Europa hoeft niet automatisch ten koste te gaan van de verzorgingsstaat en de werkgelegenheid. Maar met één markt voor producten en 25 verschillende nationale sociale systemen krijg je uitbuiting.

'De vakbeweging vond jarenlang dat op Europees niveau goede sociale afspraken gemaakt moesten worden, die voor alle lidstaten dezelfde zijn. Een concurrerend Europa met behoud van een sociaal gezicht. Dat was misschien een beetje utopisch.'

Waardoor is de vakbeweging uit die utopie wakker geschud?

'Het rapport Jobs, jobs, jobs dat Wim Kok [voormalig FNV-leider en premier, red.] in opdracht van de Europese Commissie schreef, maakte duidelijk dat het met de concurrentiekracht van Europa niet goed liep. Het maken van Europese sociale regels is nog aldoor taboe. Elk land wil over zijn eigen sociale stelsel zeggenschap houden. Voor de financiële markten worden onder druk van de globalisering wel internationale spelregels ingevoerd, maar landen zien Europese sociale maatregelen als een sta-in-de-weg.

'Dat zag je ook bij het debat over de dienstenrichtlijn. In de Sociaal-Economische Raad waren wij voor het vrije verkeer van dienstverleners, mits de CAO's gecontroleerd en nageleefd worden. Maar minister Brinkhorst van Economische Zaken zei: prachtig, dat SER-advies, maar controle en naleving van regels past niet in mijn wereldbeeld. Dat vroeg om een brede campagne van de vakbeweging op Europees niveau.

'Namens de werknemers hebben wij het onderwerp met grote demonstraties op de Europese agenda gezet. Met resultaat. De Europese dienstenmaatregel is door het Europees Parlement aangepast en de Europese top van regeringsleiders heeft er vorige week mee ingestemd. Wij zoeken nu telkens bij bepaalde nationale thema's naar bondgenoten onder werknemers uit andere Europese landen. Als er een gemeenschappelijke noemer is, gaan wij weer klassiek strijd leveren. Op Europees niveau.'

Wat verwacht de vakbeweging nog van de EU?

'Europa staat voor vooruitgang. Dat was zo en dat zou nog zo moeten zijn. Ik heb liever geen onrealistische vergezichten. Wat moeten we beginnen met de afspraak dat Europa in 2010 de meest concurrerende kenniseconomie ter wereld moet zijn? De vakbeweging verwacht van Europa concrete acties, die niet ten koste van banen en de verzorgingsstaat gaan.

'Het is uitstekend dat kapitaalverschaffers profiteren van open grenzen. Maar dat hoeft toch niet te betekenen dat nationale CAO's daarbij een sta-in-de-weg zijn. De Zweedse CAO behoort net zo goed te gelden voor Zweedse als voor Letse bouwvakkers die in Stockholm een school bouwen. En de Nederlandse CAO behoort net zo goed voor Nederlandse als voor Oost-Europese bouwvakkers te gelden die werken in de Limburgse bouw.'

U bent bang dat Nederlanders verdrongen worden door arbeidsmigranten. Maar dat gebeurt toch ook bij gelijke lonen voor gelijk werk, zoals u als voorwaarde voor open grenzen stelt?

'Ik heb ook niet alle antwoorden. Maar het antwoord is niet een verbodsbord bij Lobith of Wuustwezel. Het kabinet opent een Europawebsite voor de bevolking om haar mening te geven. Daar worden burgers pas echt narrig van. De vakbeweging zegt tegen de politiek: neem de zorgen van mensen serieus. Of blijven we kijken hoe het vanzelf fout gaat?'