'Ik heb mijn optimisme verloren'

Spaans Baskenland maakt zich geen illusies over de kans dat de 'permanente wapenstilstand', die terreurorganisatie ETA vorige week afkondigde, overgaat in duurzame vrede. 'Ik wil wel positief zijn, maar ik heb te veel bedenkingen.'

Demonstranten bij de rechtbank in Madrid waar Arnaldo Otegi van ETA’s politieke tak Batasuna gisteren werd gehoord. ‘Otegi moordenaar’ hielden zij hem voor. (Foto AFP) Members of the public shout and gesture as Arnaldo Otegi, leader of Basque separatist group ETA's banned political wing Batasuna arrives at court in Madrid, 29 March 2006 to answer allegations that he instigated violence in the northern Basque region during a general stike, 09 March. Otegi's ambitions to move into a key political role and put his ETA past behind him and the peace process itself could all be scuppered if Otegi is sent to jail on Wednesday. Sign reads 'Otegi assasin'. AFP PHOTO/PEDRO ARMESTRE AFP

Oiartzun, 30 MAART. - Er hangt nog steeds een brandlucht op de galerij van de dorpsrechtbank van Oiartzun. Tien dagen geleden drongen gemaskerde jongeren de etage binnen, commandeerden de secretaresse de deur uit en staken de boel in brand. Twee dagen daarna kondigde de ETA zijn 'permanente wapenstilstand' af. Het was de laatste brandstichting van de Baskische terreurbeweging.

De rechtbank bevindt zich pal naast het stadhuis op het monumentale dorpsplein in een fors flatgebouw. 'Het was ook niet midden in de nacht, maar half twaalf in de ochtend', zegt ex-wethouder Sociale Zaken Joseba Errekalde (42). De daders zijn nooit gepakt. 'Zo gaat dat hier in Oiartzun.'

Heel Oiartzun stemt op Baskisch-nationalistische partijen. En wie dat niet doet, houdt zijn mond. Op het stadhuis hangen de portretten van de zeven zonen van Oiartzun, ETA-leden die zuchten in Spaanse gevangenissen. Geen muur is zonder poster die hun vrijlating eist of zonder vlag met nationalistische strijdleuzen. Hier bevindt zich de harde kern van de ETA-aanhang.

Wie de gewapende strijd niet steunt is een verrader. Errekalde, wiens vader ooit als ETA-activist gevangen zat, maar die zelf tegen het gebruik van geweld is, werd vorig jaar gedwongen af te treden. Sindsdien is er geen wethouder van Sociale Zaken meer in Oiartzun. Zijn illusies over de wapenstilstand zijn beperkt. 'Hier in het dorp zijn er genoeg tegen het neerleggen van de wapens', weet hij. 'De mensen hier moeten leren respect voor anderen te hebben. Daar gaat een generatie over heen.'

Baskenland tempert zijn enthousiasme over de wapenstilstand. In grote steden als Bilbao en San Sebastián wordt hardop gediscussieerd in de bars en op straat. Dat is nieuw. 'We zijn opgevoed om nooit in het openbaar te praten over politiek', verklaart een docent in de Baskische taal de gebruikelijke discretie. 'Daar komt alleen maar ruzie van.' Maar bij velen spookt nog het mislukken van de wapenstilstand in 1999 door het hoofd, zegt hij. 'Dat is nog steeds een open wond die velen de illusies ontneemt.'

Niet ver van Oiartzun ligt Lasarte, waar de socialistische burgemeester Ana Urcheguia al twintig jaar de scepter zwaait. Urcheguia ging door met de vergadering toen ze van de wapenstilstand hoorde, zo vertelt ze in haar bewaakte werkkamer in het stadhuis. Geen gejuich, geen champagne. 'Ik wil wel positief zijn, maar ik heb te veel bedenkingen.'

Urchegia verloor in 1984 haar eerste vriend en partijgenoot, de bekende Baskische socialist Enrique Casas, bij een ETA-aanslag tijdens de verkiezingscampagne. Velen volgden. Al twintig jaar wordt ze bewaakt door lijfwachten. Ook na de wapenstilstand die afgelopen vrijdag in ging. 'We weten niet wanneer de ETA de wapenstilstand mogelijk weer opzegt', verklaart ze de bewaking. 'Al die jaren met lijfwachten hebben me triest gemaakt. Ik heb mijn optimisme verloren.'

De ETA-aanhang in Oiartzun onderstreept echter dat het dit keer menens is. 'Er bestaat een groot verlangen naar vrede', vertelt Asun. Ze zit in de Herriko Taberna, de partijkroeg van de radicale nationalistische aanhang, die zich in hetzelfde flatgebouw, onder de in brand gestoken rechtbank blijkt te bevinden. Het zou al een hele stap vooruit zijn als de zeven gevangenen van Oiartzun worden overgeplaatst naar gevangenissen in de buurt van Baskenland, zegt ze. Nu zitten ze soms wel duizend kilometer ver weg. 'Dat is tegen de wet', zegt Asun. 'Zal de regering nog voor de zomer gevangenen overplaatsen? Ik moet het eerst nog zien.'

ETA, Europa's laatste terreurbeweging, staat zwakker dan ooit, constateert Teo Uriarte (60). Hij werd vanwege zijn bemoeienis met de eerste ETA-moord in 1968 ter dood veroordeeld. Na acht jaar gevangenisstraf kwam hij vrij bij de amnestie na de dood van Franco in 1977. Als actief lid van de Stichting voor de Vrijheid, die stelling neemt tegen het ETA-geweld, staat hij nu zelf op de dodenlijst. Bewaakt door twee lijfwachten zitten we in een hotel in Bilbao.

Uriarte had gehoopt dat het politieoptreden de ETA op de knieën had gedwongen. 'ETA is ontworpen om te vechten en te overleven. Ze weten niets van democratisch overleg', zegt hij. Hoewel de regering-Zapatero het tegendeel beweert, vreest Uriarte dat er uiteindelijk politieke concessies aan de ETA gedaan zullen worden. Hij is niet de enige in Baskenland. De terreur van het Baskische nationalisme zou zo alsnog worden beloond.

In de jaren dat Uriarte al met zijn twee lijfwachten door Bilbao loopt, durfden vrienden en bekenden hem niet eens te groeten. Dat was met de wapenstilstand plotseling voorbij. 'Nu is het opeens 'Ha die Teo' en 'Gefeliciteerd Teo'.' Na de zesde keer begon hem dat geweldig te ergeren. 'Toffe jongens. Alsof ik dankbaar moest zijn dat de terreur nu afgelopen is. Het probleem is dat wij latino's er nog steeds niet van zijn doordrongen dat de staat het geweldsmonopolie heeft. We moeten de vrede zien te bereiken. Maar de grote vraag wordt hoe dat kan zonder onze vrijheden te beperken.'