Toon Teeken schildert gelaagde raadselwereld

Toon Teeken (Heerlen, 1944) is geen kunstenaar die hard bezig is het grote publiek te bereiken. Toch lijkt er nu een Teeken-offensief losgebarsten. Moeiteloos vult hij galeries, een museumzaal en een lijvig boek.

Toon Teeken: ‘Blind Faith’ 2002, olieverf op doek, coll. Het Valkhof Het Valkhof

Museum het Valkhof in Nijmegen laat een mooie doorsnede zien van Teekens werk. Op veel van deschilderijen is een fictieve, tijdloze ruimte afgebeeld; een ondefinieerbare plaats waarin de meest vreemde figuren rondhangen. Soms hebben ze contact met elkaar, soms lijken ze niets met elkaar te maken te hebben. Om het allemaal nog raadselachtiger te maken, zijn hele vlakken gevuld met vreemde schriftuur, in spiegelbeeld of gewoon onleesbaar. De tekstblokken zijn bijna abstracte beeldelementen, net zo belangrijk als de figuren. En alle ingrediënten, abstract en figuratief, zoals een klein meisje opgebouwd uit diabolo's, of de schimmige omtrek van een kat, blijven terugkeren, doek na doek.

Die thematische vasthoudendheid wordt het meest duidelijk bij Galerie de Zaal, waar schilderijen bijeen hangen die vrijwel dezelfde voorstelling verbeelden. Een bindend element is de Pinokkio-figuur, die op elk doek in dezelfde houding een teken op een wit vlak schildert. Het is een fantasiekarakter, een chinoiserie, bedacht door Teeken zelf. De Pinokkio-figuur is een zelfportret, maar ook iets meer dan dat. Het mannetje is Teekens eigen versie van het Monster van Frankenstein. Het laat zich wel bouwen, maar zwalkt als een ongeregeld zooitje onderdelen eigenwijs over het doek.

Teeken heeft meer fascinaties, zoals Manets schilderij LeDejeuner sur l'Herbe. Minimaal twee doeken baseert hij op dat werk. Marcel Broodthaers, de Belgische grootmeester van het conceptualisme, wordt geëerd in Teekens Wintertuin , die tot dit weekeind in Galerie Ferdinand van Dieten hing. De kunstenaar is afgebeeld in een grijs pak, naast een piano en een bijna alles verzengende zon. De lage palmboompjes van een installatie die Broodthaers in de jaren zeventig maakte, de Wintertuin, krijgen bij Teeken ook een plaatsje. Zijn gezicht is een dikke klodder verf en ziet er haast gekleid uit. Teeken beeldt bijna alle gezichten zo af - alsof niemand echt herkenbaar mag zijn. Het ziet er vreemd en angstaanjagend uit. De Amsterdamse Galerie Ferdinand Van Dieten heeft een catalogus van Teekens werk uitgegeven ( 39,50).

Toon Teeken brengt zijn eigen wereld in kaart. Zijn visies, zijn helden, zijn herinneringen aan jeugd en verre reizen, voeren de boventoon. Je kunt je afvragen of dat wel een interessant beeld oplevert voor anderen. Toch is het de moeite waard erin te duiken. De combinatie van abstracte elementen met mensfiguren leidt tot een afwisselend geheel van kleurige en bijna cartooneske beelden, die de ogen aan het doek laten blijven haken.

De mensen die Teeken schildert zijn onherkenbaar, figuren vaak zo vreemd dat je kunt blijven raden. De gelaagdheid van zijn schilderijen is enorm, en alles speelt zich af in ruimtes die doen denken aan Francis Bacons schilderijen; tijdloos en vervormd. De consistentie waarmee Teeken daarbij te werk gaat, is overdonderend. Zijn wereld is een duizelingwekkende ontdekkingstocht, maar uiteindelijk blijf je als toeschouwer vooral met raadsels achter.

Tentoonstelling: Toon Teeken, More is More. T/m 7/5 in Museum het Valkhof, Nijmegen. Ma gesloten. Inl: 024-3608805, www.museumhetvalkhof.nl. T/m 9 april in Galerie de Zaal, Delft.

Rectificatie / Gerectificeerd

Het boek over kunstenaar Toon Teeken dat genoemd wordt in het artikel Toon Teeken tekent gelaagde raadselwereld (27 maart, pagina 9) is verschenen bij Uitgeverij SUN. Het is geen catalogus.