SF-schrijver met oog voor het aardse en bovenaardse

Stanislaw Lem, auteur van de sciencefictionklassieker Solaris, is gisteren in een kliniek in zijn woonplaats Kraków overleden. Hij werd 84 jaar.

Stanislaw Lem Foto Reuters File picture shows famous Polish writer Stanislaw Lem at his home in Krakow in May 14, 2005. Stanislaw Lem, one of the world's leading science-fiction writers, died on Monday in his home city of Krakow at the age of 84. Picture taken May 14, 2005. REUTERS/FORUM/Grzegorz Kozakiewicz REUTERS

De roman Solaris uit 1961 gaat over een ruimtestation waar vreemde dingen gebeuren. In 1972 maakte de Russische regisseur Andrej Tarkovski en beroemd geworden verfilming van het boek. In 2002 kwam de Amerikaan Steven Soderbergh met een nieuwe verfilming, met George Clooney in de hoofdrol. Lems boeken zijn in 41 talen vertaald. Hij verkocht wereldwijd meer dan 27 miljoen exemplaren, hetgeen hem tot een van de meest succesvolle Poolse schrijvers maakt.

Een belangrijk thema in zijn werk was het contact met buitenaardse beschavingen en vooral de wetenschappelijke benepenheid die de mens daarbij ten toon spreidt. “De fysica sluit de metafysica niet uit“, zo luidde een van zijn beroemde uitspraken. Ook in de afgelopen jaren kraakte Lem nog harde noten over de invasie van het geestelijke leven door de techniek, zoals computers en internet.

Stanislaw Lem werd in 1921 geboren in het toen Poolse Lwow (Lemberg), dat na de oorlog als Lvov onderdeel werd van Oekraïne. Zijn vader was een Pools-joodse keelarts. Naar verluidt was Lem destijds het intelligentste kind van Zuid-Polen, met een IQ van 180. Hij studeerde medicijnen maar moest zijn studie afbreken wegens de oorlog. Met vervalste papieren overleefde hij de Duitse bezetting. Daarna hervatte hij die studie, maar hij verdiepte zich ook in natuurkunde, biologie, kosmologie en filosofie. Al snel begon hij te schrijven. Zijn literaire debuut was Man van Mars (1946).

Zijn stijl was vaak humoristisch en tragisch tegelijk en dat maakte hem binnen de sciencefiction atypisch. Lem ontpopte zich als een van de grootste critici van het genre. In de jaren zeventig kwam hij in aanvaring met de SFWA, de Amerikaanse bond voor sf-schrijvers. De SFWA gaf Lem een erelidmaatschap, maar nam dat af toen de Pool zei dat veel sciencefiction slecht geschreven, simplistisch en fantasieloos is.

Lem schreef over de toekomst - volgens zijn fans heeft hij zelfs het fenomeen virtual reality voorspeld. Maar het hier en nu was nooit ver weg. In de jaren zestig en zeventig schroomde hij niet om het totalitarisme op de hak te nemen en de sciencefiction bood daarvoor een warme dekmantel. De toenmalige censuur nam het genre niet serieus, zag de dubbele bodems vaak niet en liet hem zijn gang gaan.

In een van zijn laatste interviews, eerder dit jaar, uitte hij forse kritiek op de nieuwe machthebbers in Polen van de anti-Europese partij Recht en Rechtvaardigheid, die een morele en religieuze wedergeboorte van Polen voorstaan. “De Heilige Moeder zal niet verschijnen“, zei Lem. “Wat ons wacht is stagnatie, maar slechts voor vier jaar. Daarna zal het volk als een paard met een cactus onder zijn staart van zich aftrappen.“ Zijn laatste voorspelling.