Een volkstelling met grote risico's

Nigeria, Afrika's volkrijkste land, telt zeven dagen lang zijn inwoners. Een volkstelling met politieke risico's, want in het land met stammen en clans en met rijke inkomsten uit de oliewinning is tellen politiek.

Honorine Uweagba sopt op het midden van de weg in een teil haar wasje. Haar kinderen spelen haasje-over. Het is een surrealistisch beeld voor het Nigeriaanse Lagos, doorgaans de woeligste stad van Afrika.

“Nigeria is de tel kwijt“, lacht Honorine over de volkstelling die een week lang het land heeft lamgelegd. “Er heerst grote politieke spanning in het land en de volkstelling gooit nog meer olie op het vuur. Bovendien zijn wij Nigerianen straatarm, we kunnen ons niet permitteren een week lang thuis te blijven.“

De inwoners van de volkrijkste staat van Afrika worden geteld. Het plan was oorspronkelijk om dit vijf dagen te laten duren. Na die vijf dagen bleken zaterdag vele Nigerianen echter nog niet geteld en daarom kwam er twee dagen verlenging. Gisteren was is de laatste dag van de telling.

In de commerciële hoofdstad Lagos diende iedere inwoner overdag thuis te blijven en bedrijven en scholen moesten sluiten. Politieagenten namen posities in bij de woonwijken om te controleren of iedereen zich aan deze bevelen hield.

In de regel valt Lagos alleen in superlatieven te vatten: de drukste, de meest criminele, de gevaarlijkste, de meest chaotische, de smerigste stad. Met vermoedelijk twaalf miljoen inwoners.

In de straat van Honorine Uweagba in het oude stadscentrum staat normaliter vijftien uur per dag een file. In het open riool voor haar houten huisje knagen de ratten aan wat eetbaars maar vandaag valt door de serene rust ook een vogel te horen. “Mijn kinderen mogen nooit op straat spelen, dan raken ze beklemd in de files. De afgelopen dagen was het voor hen feest“

Ze klaagt dat de kinderen nu wel snel weer naar school moeten en dat haar echtgenoot zijn baan op de markt moet hervatten. “Deze telling kost ons veel geld“, zegt haar man, “maar soms moet je iets voor de natie overhebben.“

De eerste indrukken zijn dat de meeste Nigerianen hebben meegewerkt aan de telling. Maar niet overal verliep de telling probleemloos. In het oosten van het land leven nog afscheidingssentimenten daterend uit de oorlog in de jaren zestig voor een onafhankelijk Biafra en daarom lieten daar niet alle Ibo's zich tellen.

In het zuidwesten, woongebied van de Yoruba, noemde de invloedrijke sociaal-culturele organisatie Afenifere de telling een “complete mislukking“. En ook een noordelijke deelstaat, waar Hausa's leven, dreigde de uitslag niet te aanvaarden.

Tellen is politiek in Nigeria. Sinds de eerste keer in 1866 waren alle volkstellingen controversieel, en die van 1962 werd zelfs ongeldig verklaard. Politieke rivaliteit en concurrentie voor de staatsinkomsten maken iedere volkstelling uiterst omstreden. Nigeria's olierijkdom ligt in het overwegend christelijke zuiden, de politieke macht lag tot voor kort in het grotendeels islamitische noorden.

Hoewel bij deze volkstelling gevoelige vragen naar geloof en stamafkomst worden vermeden, kunnen door vragen als “waar ben je geboren“ wel degelijk conclusies worden getrokken welke de grootste stammen zijn, en of er meer noordelingen of zuiderlingen zijn.

“De regering neemt een groot risico door juist nu een volkstelling te houden“, analyseert een politieke waarnemer. Aanhangers van Nigeria's president Olusegun Obasanjo, een zuiderling, begonnen enkele maanden geleden een campagne voor een grondwetswijziging om een derde ambtstermijn voor de president mogelijk te maken. “Het aantal noorderlingen en zuiderlingen speelt hierbij een grote rol. De noorderlingen willen de macht terug die ze kwijtraakten toen Obasanjo aan de macht kwam. Maar als straks blijkt dat er veel meer zuiderlingen zijn, maken ze geen enkele kans.“

De verdeling van “s lands inkomsten geschiedt mede op basis van de bevolkingsdichtheid in de 36 deelstaten. De regeringen van de deelstaten zijn dus gebaat bij een zo hoog mogelijk inwonersaantal. Vooral in de drie olieproducerende deelstaten in de zuidelijke Nigerdelta heerst grote onvrede over het volgens hen te lage aandeel dat zij ontvangen van de nationale inkomsten.

Bij vorige volkstellingen onder militaire heersers werden deze gevoeligheden door de autoriteiten weggemasseerd door het aantal bewoners van sommige deelstaten wat op te schroeven.

De traditionele noord-zuid tegenstelling in Nigeria speelde bij de telling een groepje bedelaars parten. De vier mannen slenteren door de verlaten straten, ze ruiken pittig naar afval. Ze zijn afkomstig uit het noorden maar trokken naar het zuidelijke Lagos omdat het daar beter bedelen is. “Ja, we zijn gisteren geteld onder de brug waar we slapen“, vertellen ze. Ze kregen echter niet het groene strookje als bewijs van telling. “De volkstellers zeiden dat we dat bewijs maar in het noorden moeten gaan halen, want we horen hier niet in het zuiden.“