Spanje naar verbeelding

De 'permanente wapenstilstand' die vorige week werd afgekondigd door de Baskische terreurbeweging ETA kwam te laat om in Spanje tot politieke euforie te leiden. Daarvoor zijn er te veel doden gevallen en is er al te vaak valse hoop gewekt. Maar deze ontwikkeling bevat wel de kiem van verregaande veranderingen.

De eerste reactie van premier Zapatero was voorzichtig positief. Maar Zapatero weet beter dan wie ook dat hij een rijk electoraal dividend zal oogsten als deze wapenstilstand echt het einde zou betekenen van de 40-jarige gewapende campagne van de ETA. Wel zal het vredesproces het uiterste vergen van zijn bedrevenheid in beslissende - maar gewaagde - initiatieven.

De premier moet de ETA aanmoedigen de wapenstilstand te verankeren zonder concessies te doen die de oppositie van de conservatieve Partido Popular in Madrid zouden versterken. Zapatero en zijn socialistische partij doorbraken afgelopen mei het starre scenario van de recente Spaanse politiek op het terrein van de contraterreur door het ingrijpende aanbod aan de ETA om besprekingen te beginnen. Dit aanbod was strikt gebonden aan een blijvende beëindiging van het geweld. Niettemin verweet de Partido Popular Zapatero onmiddellijk 'de doden te verraden'. Maar de reactie van de Partido Popular op de wapenstilstand van de ETA was over het algemeen gematigd.

Er zal de komende maanden beslist nog veel discussie volgen over de vraag of een vervroegde vrijlating van ETA-gevangenen, een wezenlijk element in een vredesproces naar Iers model, 'politiek' is. Intussen zullen Baskische nationalisten van alle gezindten op erkenning van hun aparte identiteit aandringen. Evenals de IRA erkent de ETA niet dat ze is verslagen maar beklemtoont ze haar oude doelen met nieuwe middelen na te streven.

Zapatero heeft al erkend dat Catalonië een natie is, iets wat voor veel Spanjaarden gelijkstaat aan ketterij. Als hij instemt met een nieuwe status voor de Basken, zullen de kiezers moeten oordelen of Zapatero een prijs voor de vrede betaalt of gewoon in een vreedzame context een nieuwe uitzonderingspositie toestaat.

Er is al een ruwe routekaart voor het Baskische vredesproces geschetst.

Ten eerste moet de premier ervan worden overtuigd dat de ETA-wapenstilstand totaal is. De intense 'voorbesprekingen' die tot deze wapenstilstand hebben geleid doen vermoeden dat de ETA met deze voorwaarde al heeft ingestemd. Vervolgens zal Zapatero het Spaanse parlement vragen om formele besprekingen te mogen openen. In de tussentijd zal hij hard werken aan consensus met de Partido Popular.

De besprekingen zelf zullen naar verwachting een 'tweetafel'-model krijgen. Aan de ene tafel zullen de regering en de ETA technische kwesties bespreken als de terugkeer van ballingen, de vrijlating van gevangenen en de ontwapening. Aan een tweede tafel zullen alle politieke partijen de toekomst van het Baskenland bespreken. Essentieel is hierbij de vraag wanneer Batasuna, beschouwd als de politieke vleugel van de ETA en op het ogenblik onwettig, zal mogen aanschuiven.

De gematigde leden van de Baskische nationalistische partij, die het nu al machtige autonome parlement van het Baskenland de afgelopen 25 jaar hebben overheerst, willen Batasuna erbij hebben. De Partido Popular zegt niet aan de besprekingen te zullen deelnemen als Batasuna daarbij aanwezig is.

Batasuna en een groot deel van de Baskische nationalistische partij koesteren de wens die in de ETA-verklaring wordt verwoord: dat alle Basken in Spanje (en Frankrijk) over hun toekomst mogen beslissen, zonder 'inmenging' van Madrid (of Parijs). Net als Sinn Féin in Ierland denkt Batasuna meer baat te kunnen hebben bij een vredesstrategie dan de ETA ooit bij de gewapende strijd heeft gehad.

Baskische zelfbeschikking is voor een Spaanse - laat staan een Franse - premier een brug te ver. Maar net als in Ierland zijn de symbolen en bewoordingen op dit soort terreinen soms van evenveel betekenis als de inhoud. Zapatero voorziet in heel Spanje nieuwe regionale verhoudingen. Wellicht reikt de verbeelding van alle partijen ver genoeg om tot een nieuwe structuur te komen waarin Basken én Spanjaarden zich eindelijk op hun gemak zouden kunnen voelen.

Paddy Woodworth is de schrijver van Dirty War, Clean Hands: ETA, the GAL and Spanish Democracy. © IHT