Een broze, bedachtzame engel

Een broze, bedachtzame engel leek acteur Joop Admiraal, die zaterdagochtend in zijn woonplaats Amsterdam op 68-jarige leeftijd onverwacht overleed aan een hartstilstand. De in toneelkringen zeer geliefde acteur, die vooral herinnerd zal worden door zijn magistrale solo U bent mijn moeder (1982), had een tenger lichaam met naalddunne benen, een dunne huid over de schedel en een hoog voorhoofd, wijde ogen en sierlijke, zorgvuldige gebaren, die iets aarzelends kregen toen hij wat ouder werd. 'Ik ben zo licht als lucht', zei hij in de film Hersenschimmen(1988), waarin hij een dementerende man speelde.

Toch was hij kerngezond, en stierf hij midden in een tournee van een nieuwe komedie: Uit liefde. Vrijdagavond was hij nog de gevierde ster na afloop van een voorstelling in het Amsterdamse Bellevue. Tegenspeler en regisseur Kees Hulst, die jarenlang met Admiraal bij Toneelgroep Amsterdam werkte: 'Hij was de held van de avond. Na afloop kwam het hele publiek bij hem op audiëntie om hem persoonlijk te vertellen hoe heerlijk ze het hadden gehad.' Zaterdag zouden ze met een busje de provincie ingaan, maar Admiraal kwam niet.

Joop Admiraal (doopnaam Jacob) werd op 26 september 1937 in Ophemert geboren en groeide op in Buren in de Betuwe. Hij debuteerde in 1959 bij de Nederlandse Comedie in Engel kijkt terug. Met zijn blonde lokken, zachte ogen en vrouwelijke mond was hij geknipt voor de rol van sensitieve jongeling. In 1960 vertrok hij met zijn toenmalige geliefde Ramses Shaffy naar Rome om daar carrière te maken. Ze kwamen niet verder dan wat modeshows en een reclame voor soep. In de jaren zestig speelde Admiraal modern toneel bij Centrum en Studio.

Zijn gloriejaren braken aan toen hij in 1971 toetrad tot het Werkteater. Die nieuwe groep had een voor die tijd revolutionair programma: zelfgemaakte, sketchmatige voorstellingen, gebaseerd op improvisaties.

Joop Admiraal (1937-2006) Sierlijk en helder in krachtige rollen

Het Werkteater stond ook bekend om de maatschappelijk relevante inhoud van de stukken, die zich vaak afspeelden in de zorgsector, een populaire beroepsgroep in die tijd. Admiraals grote moment kwam in 1981 met de autobiografische solo U bent mijn moeder. Hij speelde hierin zowel zichzelf als zijn demente moeder, in een ontroerende dialoog met elkaar. De opmerkelijke dubbelrol werd bekroond met de Louis d'Or. Het toneelstuk werd na een Duitse tournee in 1984 verfilmd voor televisie door Jan Ritsema. Deze Duits-Nederlandse productie kreeg de Duitse Adolf Grimmeprijs.

'Ik ben negen jaar lang elke zondag naar mijn moeder toegegaan toen zij dement werd', zei Admiraal twee jaar geleden in deze krant, in een interview met Maartje Somers. 'Ik hoopte toen dat ik niet zou hoeven doorstaan wat zij doormaakte, en ik hoop dat nu nog steeds. Mijn moeder was op het laatst een plant. Een plant die bewoog en waar je een snoepje in stopte.' Omdat Admiraal zijn moeder in het toneelstuk zo liefdevol bezag, werden de harde woorden erin over het hoofd gezien. Admiraal had een pleidooi voor euthanasie willen maken - hij zegt in het stuk dat zijn moeder beter dood kon zijn - maar iedereen zag het als een mooi stuk over dementie.

Admiraal wilde nooit meer zo'n lijdensweg meemaken, maar toen zijn oude liefde Ramses Shaffy na langdurig drankgebruik in een verzorgingstehuis werd opgenomen, werd Admiraal zijn trouwe bezoeker. Iedere zondag ging hij met actrice Kitty Courbois langs, met een fles wijn in de boodschappentas. Gisteren zouden ze ook langs zijn gegaan.

In 1987 trad Admiraal toe tot het nieuwe gezelschap Toneelgroep Amsterdam van Gerardjan Rijnders. Zijn fragiele uiterlijk en zijn sierlijke motoriek bonden hem niet aan één type soort rollen. Hij had een kraakheldere, krachtige stem die hij ook kon inzetten voor sterke, valse of ronduit slechte mannen. Soms vroeg hij om kussens onder zijn kostuum, om steviger te ogen. Maar ook zonder kussens waren zijn rollen altijd krachtig en waarachtig. Vrouwenrollen bleven een specialiteit van hem. Dankzij zijn feminiene uitstraling hoefde hij niet terug te vallen op kokette maniertjes of een hoge stem. Alleen als hij een hetero-man moest spelen, zo herinnert zich regisseur Gerardjan Rijnders, zette hij een andere stem op, 'omdat hij het anders ongeloofwaardig vond'.

Sinds hij in 1999 met pensioen ging, zocht hij vaak de rol van libero. Hij kon op het toneel steeds minder doen, en steeds meer zijn. Alleen zijn aanwezigheid kon een voorstelling optillen, een krachtstoot geven of juist relativeren.

'Je verandert weinig als je ouder wordt', zei Admiraal twee jaar geleden. 'Je ogen tranen als het waait, dat is vervelend. Maar verder blijf je altijd dezelfde. Op je twintigste heb je geen zin om af te takelen en dood te gaan. Op je zeventigste heb je daar nog steeds geen zin in.' Olga Zuiderhoek zei dit weekeinde: 'Als hij de dood die hij nu is gestorven, had kunnen aankruisen in een euthanasiefolder, dan had hij dat zeker gedaan. Hij wilde altijd in het harnas sterven, maar vrijdagavond was hij dat zeker nog niet van plan.'