Wie niet ontspant, heeft stiekem zijn schoenen aan gehouden

Proefbare kunst, kunst om in te dansen, doordringbare kunst. In Londen is een tentoonstelling gewijd aan de Tropicália-beweging, die kort maar hevig bloeide. 'Tropicália is de roep van Brazilië naar de wereld.'

Terwijl mensen op een bankje hun schoenveters losknopen, komt er een jongen breed glimlachend het kunstwerk weer uitgelopen. Hij schudt het zand van zijn voeten en grinnikt wat met een paar andere blootvoetse bezoekers. De wachtenden hebben helemaal geen zin om hun schoenen uit te trekken. Maar Hélio Oiticica's installatie Eden beoogt dan ook om bezoekers weg te voeren van hun normale gedrag en nieuwe niveau's van bewustzijn te doen ontwaken'. Hoe goed het werk daarin slaagt, valt af te lezen aan de ontspannen gezichten van bezoekers die weer naar buiten komen.

In Eden staan op los zand allerlei tenten en hutjes, van canvas in blauw, rood en geel, die de sfeer van een Braziliaans indianendorpje moeten weergeven. In sommige hutjes bevinden zich bakken met dorre bladeren of gedroogd gras, of water waarin je het zand weer kunt afspoelen. Ook staan er, achter een klamboe, dozen met daarin voelbare objecten als schuimplastic, tijdschriften, reisboeken, gras of een stuk matras. Er hangt een aardse geur van hooi en nat zand door de hele installatie. Een zwarte tent, met matten waarin je diep wegzakt, biedt koptelefoons waarmee je Braziliaanse muziek uit de jaren zestig kan beluisteren. Wie dan nog niet ontspant, heeft stiekem zijn schoenen aangehouden.

Eden werd door Oiticica een 'supra-sensorial' experiment genoemd, en met recht. De installatie maakt deel uit van Tropicália. A Revolution in Brazilian Culture 1967-72, op dit moment te zien in de Barbican te Londen. De tentoonstelling is gewijd aan de tropicalisme-beweging in Brazilië van eind jaren zestig, begin zeventig, met wat toevoegingen van moderne kunstenaars die door de stroming zijn geïnspireerd. Wat als eerste opvalt is de speeldheid van de beweging, maar juist die spelsheid drukt een politieke boodschap uit.

Muziek, beeldende kunst, film, theater, poëzie en dans waren nauw met elkaar verweven in de Tropicália-beweging, net zoals de beweging zowel avant-garde als populaire cultuur wist te verenigen. Die veelzijdigheid maakt 'Tropicália' soms moeilijk te definiëren. 'Tropicália is de roep van Brazilië naar de wereld', schreef Oiticica. 'Dat wat noodzakelijk is', aldus Torquato Neto. Vage aanduidingen voor een verrassend doordacht totaalconcept van kunstenaars die graag en veel theoretiseerden. Tropicalisme was evenzeer een geestesgesteldheid als een kunststroming; een revolutionaire beweging die ernaar streefde om zoveel mogelijk grenzen te doen vervagen, met name die tussen kunstwerk en toeschouwer.

Eden is er een goed voorbeeld van: het werk bestaat uit 'bolides', dozen met tastbare inhoud, en 'penetráveis', 'doordringbaren' ofwel 'penetreerbare kunst. Maar bezoekers kunnen bijvoorbeeld ook replica's van de 'relationele objecten' van kunstenares Lygia Clark uitproberen (de originelen liggen in vitrines): verschillende soorten handschoenen waarmee verschillende soorten objecten betast kunnen worden of haar brillen voor een of twee personen, vaak met spiegels die de eigen ogen terug reflecteren. Bijzonder zijn ook haar 'sensory masks', steeds verschillende maskers, met bijvoorbeeld bollen schuurwol of doorzichtig plastic over de ogen en zakjes met geurstoffen (lavendel, mint, kattegras) over de neus. Ze vertonen qua vorm een griezelige gelijkenis met het masker dat een man droeg op een van de foto's uit Abu Ghraib. Dat is geen toeval: Clarks maskers beogen eveneens een destabilisering van de zintuigen, maar dan op een positieve manier.

De afstand tussen mensen onderling moest ook overbrugd worden. Zo maakte Clark ook een pak voor mannen dat zwangerschap simuleert, en een duo-pak, The I and the You, verbonden met aan de navelstreng, waarin een man kan voelen hoe het is om een vrouw te zijn, en vice versa (harde wol als borsthaar, en vullingen op de juiste plaatsen). Verder is er ook nog proefbare kunst, van Lygia Pape, en kunst om in te dansen - wat ieder weekend daadwerkelijk gebeurt in de Barbican.

Het sleutelwerk is Tropicália. In een met kiezels en zand afgescheiden 'tuintje' staat een imitatie van een traditioneel Braziliaans favela-hutje, met plastic vliegengordijn in de deuropening, planten en in een grote kooi twee levende papegaaien die wat rondscharrelen. Wie het hutje binnengaat, komt in een nauwe, draaiende gang totdat het middelpunt van dit mini-labyrinth is bereikt. Dat is leeg, op één voorwerp na: de televisie, beeld op sneeuw.

Televisie was het belangrijkste medium voor het dictatoriale regime om haar boodschap over te brengen. De kern van het werk verwijst zo naar de sterk politieke basis van het tropicalisme. Tropicalisme wordt wel gezien als een reactie op de militaire coup van 1964 en het daarop volgende repressieve bewind. In december 1968 werden Veloso en Gil gearresteerd, Oiticica week uit naar Groot-Brittannië, Veloso en Gil volgden later. Torquato Neto pleegde zelfmoord. Hoewel de beweging zelf dus van korte duur was, reikte de invloed van de tropicalisten ver.

Toen Gilberto Gil werd benoemd tot minister van cultuur in 2002, verklaarde hij: 'Ik ben een Tropicalist'. Die term was nog altijd voldoende om zijn positie als buitenstaander en non-conformist duidelijk te maken. Tropicália heeft een beduidend langere houdbaarheid dan veel andere politieke kunst uit de jaren zestig. Speelsheid vergaat niet.

Tropicália. A Revolution in Brazilian Culture 1967-72. Barbican, tot 21 mei. Info: www.barbican.org.uk