Van boven Mae West, van onder een meisje van twaalf

Als Joost Zwagerman Playmates van de afgelopen 60 jaar bekijkt, ziet hij - onder veel meer - de gefaseerde verdwijning van het schaamhaar

In een ver verleden publiceerde het Amerikaanse mannenblad Esquire de pin-up girl. Maar Esquire gaf de pin-up girl op toen in de jaren vijftig het toen gloednieuwe magazine Playboy furore maakte. Playboy toonde wat Esquire liever bedekt wilde laten: borsten. In de woorden van de toenmalige hoofdredacteur van Esquire: 'Playboy out-titted us.'

De oprichter en grote baas van Playboy, Hugh Hefner, introduceerde een heel nieuw soort pin-up girl: de Playmate. Deze Playmate was de verzinnebeelding van the girl next door. Zoals in iedere Amerikaanse man een cowboy schijnt te huizen, zo droomde Hugh Hefner van een Amerika waar in ieder buurmeisje een potentiële Playmate schuilgaat, struggling to get out.

Iedereen ouder dan vijfendertig heeft de Playmate in de loop van de jaren zien veranderen. Hoe ingrijpend die veranderingen zijn, toont The Playmate Book. Six Decades Of Centerfolds. Dat is een baksteen van een koffietafelboek waarin vrijwel alle centerfold-modellen zijn terug te vinden. In dit grote Playmate-boek komt de inmiddels stokoude Hefner aan het woord, en hij schetst de ideale sprookjeswereld van de authentieke Playboy als volgt: 'We houden van ons appartement, we schenken onszelf 's avonds een cocktail in, bereiden een hors d'oeuvre, zetten wat fijne muziek op en nodigen een vrouw uit for a quiet discussion on Picasso, Nietzsche, jazz, sex'.

Nooit geweten dat al die Playmates in de fantasie van Hefner Nietzsche lazen en Picasso bewonderden. In de eerste jaren van Playboy hadden deze Nietzsche-lezeressen nog een lichaam als van de toentertijd aanbeden Marilyn Monroe. In huidige anorectische tijden zouden Monroe's rondingen voor 'volslank' doorgaan, maar in de jaren vijftig maakten de Playmates zo te zien geen probleem van een bescheiden laagje babyvet. Ze keken er tenminste heel goedgemutst bij. In de jaren zeventig veranderde de gelaatsuitdrukking van onbekommerd naar afwezig en dromerig, vermoedelijk onder invloed van het succes van Sylvia Kristel als Emanuelle. In alle Emanuelle-films keek Kristel namelijk uitzonderlijk loom en afwezig uit haar ogen, op het stonede af. Die lome blik werd een nieuwe maatstaf.

In de loop van de jaren kreeg Playboy geduchte concurrentie van tegenstrever Penthouse. De Penthouse-centerfold introduceerde het zogeheten beaver-shot waarvoor geen Nederlandse vertaling bestaat maar dat als bekend mag worden verondersteld. In variatie op de Esquire-uitspraak: Penthouse out-beavered Playboy. Maar dan niet zodanig dat het herenblad van Hugh Hefner het moest opgeven. Playboy afficheerde zich sindsdien met succes als het redelijk alternatief voor het expliciete Penthouse, niet alleen door de weigering de beaver-shots af te drukken.

In de jaren tachtig werd het afgetrainde lichaam een vereiste en verloren alle Playmates hun rondingen en babyvet om te veranderen in hardbodies, zoals Patrrick Bateman het zou zeggen in American Psycho. De eerste Playmates met versilicoonde borsten deden hun intrede. En ook de gezichtsuitdrukking veranderde opnieuw. De ideale blik was niet langer loom en dromerig, maar stoer, zelfbewust. De laatste jaren is die oogopslag geradicaliseerd tot verveeld, hard, geblaseerd en cynisch. Dat is niet altijd een genoegen om te zien.

Opmerkelijk in het grote Playmate-boek is de fasegewijze verdwijning van het schaamhaar. De jaren zeventig vormden onmiskenbaar het harige decennium. Bij vrijwel iedere model omwolkte een ruwe en onbewerkte haarbos de venusheuvel. Toen bleek dat de eedergenoemde La Kristel in die jaren in Emanuelle het schaamhaar kort maar gedekt droeg, begonnen ook de eerste Playmates de dode punten bij te knippen. Deze dracht versmalde medio jaren tachtig tot het ijl kringelende rookpluimpje, gevolgd tot een verdere verkleining van het 'streepje' tot een klein vierkantje, het Hitlersnorretje. Sinds een aantal jaar is ook dat laatste restje schaamhaar taboe. Geheel geschoren is nu het dictaat. Door die genitale kaalheid is Playboy dan na jaren toch nog richting Penthouse opgeschoven, want zodra al het haar moet worden verwijderd, verschijnen onvermijdelijk dan toch de schaamlippen, die daarvóór van Hugh Hefner juist niet mocht worden getoond en gezien.

Ook de schaamlippen zélf zijn in de loop van de Playmate-jaren onderhevig aan bijstelling en correctie. In onze tijd mag geen model zich tonen met onbezorgd en relaxed uitstulpende labia; de plooien en vouwen worden chirurgisch verkleind tot potlooddunne streepjes, waarin zelfs de minste kartel ongewenst is. Alleen als de schaamlippen eruit zien als twee keurig naast elkaar gelegde mikado-stokjes, is een meisje nog Playmate-fähig. In combinatie met de kunstmatig opgepompte borsten, die de robuustheid moeten hebben als van twee zojuist uitgeteste airbags, wordt de Playmate anno 2006 een artificieel ogend model. Er is zó veel aan haar verstuct en versneden dat de door Hefner zo bewierookte onbevangenheid en onschuld voorgoed is verdwenen.

De hardste porno en de softste centerfold-fotografie hebben een ingrijpende invloed op het waxen en scheren in kringen van the girl next door. Dat bewijst bijvoorbeeld de gewone-meisjesrubriek Any Body in de Viva, waarin lezeressen anoniem hun lichaam laten fotograferen en er vervolgens iets over vertellen. Wie Any Body volgt, krijgt de indruk dat het onder vrouwen van onder de dertig een dictaat is: net als okselhaar is schaamhaar volstrekt taboe. Het nieuwe taboe zegt veel over de geëiste lolitaficatie van de volwassen vrouw: van boven een cup-maat als van Mae West en van onder een meisje van twaalf - zie hier het huidige schoonheidsideaal. Op internet zijn porno-modellen met schaamhaar uitluitend nog te vinden in de sectie 'weird': 'hairy girls' worden ze genoemd, of, laatdunkender: 'furry girls'.

Schaamhaar als uitzondering, als curiositeit en zelfs als een fetisj - wie had zich dat zo'n vijftien jaar geleden kunnen voorstellen? Toch lijkt het taboe op schaamhaar de gewoonste zaak van de wereld, sinds enige tijd óók onder mannen, voor wie de Viva mag geloven. Zo opereert in de Viva de vaste reporter Tatum Dagelet die regelmatig een 'leuke bekende man' interviewt. Eén van haar standaardvragen is: 'Scheer je je ballen?' De vraag is niét bedoeld als absurd klinkende echo uit een oude aflevering van Jiskefet. Het wonderlijkste is nog wel dat de meeste 'leuke mannen' er op antwoorden alsof die vraag de gewoonste zaak van de wereld is. Voor Hugh Hefner en zijn geestverwanten en leeftijdgenoten zal dit een exotische ontwikkeling zijn, om niet te spreken van een betreurde feminisering onder de doelgroep van Playboy. De vrouw had er al een levenstaak aan om zich af te beulen in de sportschool en om zich te laten besnijden en besiliconen, maar nu komt óók de man niet meer toe aan het beluisteren van jazz, het bekijken van Picasso en het lezen van Nietzsche; een béétje man heeft het te druk met het scheren van zijn ballen.