Hollands dagboek;Michiel Riedijk en Willem Jan Neutelings

Architecten Michiel Riedijk en Willem Jan Neutelings zijn de partners van het Rotterdamse Bureau Neutelings Riedijk Architecten. Michiel (41) woont met architecte Juliette Bekkering en zonen Stefaan (10) en Laurens (5) in Rotterdam. Willem Jan (46) woont in Antwerpen met film- en tentoonstellingmaakster Terenja van Dijk en kinderen Mona (14) en Izaak (12). Deze week leverden zij in Apeldoorn een belastingcentrum op met slagroomtaartjes.

Willem Jan Neutelings (l) en Michiel Riedijk: 'We besluiten dat we liever doorgaan met bouwen in de Hollandse modder' Foto Leo van Velzen Rotterdam, 22/03/06. Neutelings (l) en Riedijk, architecten. Foto Leo van Velzen Nrc.Hb. Velzen, Leo van

Donderdag 17 maart

Michiel: Vroeg opgestaan. Laurens roept dat hij ziek is; hij kan moeilijk uit bed want zijn voet zit in het gips. Ik voel me moe omdat ik gisteravond met Juliette nog wodka orange heb gedronken na een hectische dag.

Oplevering in Apeldoorn van het Walterboscomplex, het Centrale Belastingcentrum van Nederland. De eerste helft van het enorme complex is na zes jaar ontwerpen en bouwen gereed. Het is er koud en zonnig. De stemming is formeel. We trekken voor de laatste keer onze veiligheidsschoenen aan en zetten onze bouwhelmen op. Jan Brinkhuis, onze opdrachtgever van de Rijksgebouwendienst, gaat voor in de traditionele rondgang. We bekijken dubbel beveiligde elektraruimten, laten overmoedig de dikke kluisdeuren dichtvallen. Tot onze opluchting werkt de vergrendeling en kunnen we er ook weer uit. We passeren de roemruchte pentekeningen van Rob Birza op het zwarte beton. De manshoge schouders, piemels, konijnenoren, torso's en klauwen worden uitgebreid besproken terwijl Jan onverstoorbaar doorgaat met de rondgang.

Terug in de directiekeet. De zon schijnt naar binnen. We tekenen het proces verbaal van oplevering. Iedereen is stil. We eten zwijgend ons slagroomtaartje aan de witte formicatafels en drinken onze koffie. Jan spreekt een kort dankwoord en hoopt dat we het laatste jaar bouwen goed en veilig doorkomen. Dat was het dan, de oplevering van ons grootste en meest complexe bouwwerk tot dusver. Geen vuurwerk, euforie of lange toespraken, maar slagroomtaart en automatenkoffie uit plastic bekertjes: ouderwets, sober en doelmatig.

Op de terugweg gebeld met Willem Jan. We hebben een filosofisch gesprek over wat er goed en slecht is gegaan en wat we de volgende keer nog beter kunnen doen. We bespreken onze stellingname voor het congres in Delft.

's Avonds Stefaan opgehaald van zijn basketballtraining. Iedere keer weer blijkt de echte multiculturele samenleving te worden geboren op het sportveld.

Vrijdag

Willem Jan: Vrijdag is het kantoor gesloten. Al sinds de oprichting hanteren we een vierdaagse werkweek, om ruimte te maken voor andere belangrijke zaken in het leven. Vroeger was vrijdag 'papa-dag': met de kinderen wandelen in het park. Aangezien Mona en Izaak inmiddels tieners zijn, is het nu een dag voor reflectie. Wat schrijven of lezen, de stad in op zoek naar een boek of een pak.

Vandaag staat een lezing op het programma aan de Universiteit Delft, in het kader van de internationale conferentie over de stand van de architectuurtheorie. Er zijn interessante sprekers, onder wie vermaarde Amerikaanse theoretici. Hun discours is erg hermetisch en leunt zwaar op de onvermijdelijke Franse filosofen zoals Deleuze, Lacan en Foucault.

In onze bijdrage pleiten we voor de terugkeer naar een discours dat weer gebaseerd is op de grammatica van de architectuur zélf. De kloof tussen pragmatische Europeanen en academische Amerikanen wordt zichtbaar. Tijdens het slotdebat ontstaat consensus als we besluiten dat theorie en praktijk strikt gescheiden werelden zijn.

's Avonds een geanimeerd diner in de Euromast met alle sprekers. De Amerikaanse collega's worstelen met politieke vragen over de wederopbouw van Bagdad en New Orleans. Aan onze voeten is de wederopbouw van Rotterdam prachtig te zien: met al haar nieuwe torens krijgt de stad steeds meer allure.

Zaterdag

Willem Jan: In één van die nieuwe torens is het vandaag open dag: het Scheepvaart en Transport College. Tussen de zeelieden in spe zullen zeker architectuurtoeristen mee naar binnen glippen. We zijn trots op ons pas geopende project aan de Maas. Het is een kloek gebouw geworden, dat met zijn vervaarlijk uitkragende conferentiezaal fier het zeegat uitkijkt.

Erik Hietbrink, de visionaire voorzitter van het college van bestuur, stelde ons vier jaar geleden voor een ambitieuze uitdaging. We hebben een verticale school voor hem ontworpen, een zeventig meter hoge toren, waarin de bezoekers zich tot in de top met roltrappen verplaatsen. Onderweg glijd je langs alle afdelingen en vinden er onverwachte ontmoetingen plaats.

Het is altijd een plezier om krijtstreeppakken op weg naar een congres over global transport op de roltrappen te zien kruisen met vrolijke sportjacks op weg naar een practicum krukasmonteren. Bewonderenswaardig hoe het S.T.C., roeiend tegen de stroom in, dit kennisinstituut met internationale uitstraling heeft weten uit te bouwen.

Zondag

Willem Jan: Weekend met Terenja, Mona en Izaak aan de Zeeuws-Vlaamse kust. Genieten van de rust van de polder, met dekens in een ligstoel onder de prille lentezon. Boeken lezen is de mooiste manier van reizen.

Vandaag door de ogen van Curzio Malaparte de verschrikkingen in het bevrijde Napels gezien. Geprobeerd de Oerknaltheorie te begrijpen in het onderhoudende boek van Simon Singh.

Strandwandeling langs het Zwin en vervolgens vissoep en garnaalkroketjes in de haven van Zeebrugge, met zicht op de containerterminal.

Maandag

Michiel en Willem Jan: Maandag houden we altijd onze agenda vrij, zodat we de hele dag samen op kantoor kunnen zijn. We verwelkomen onze nieuwe secretaresse Judith op haar eerste werkdag. Vervolgens een financiële briefing door bureaumanager Ania. De public relations doornemen met Dianne. We bespreken tentoonstellingen in het MOCA in Los Angeles en het CCA in Moskou, lezingen in Gent en Madrid, en een publicatie in Japan. Een uitnodiging voor een professoraat aan het prestigieuze M.I.T. in Boston. We speculeren hoe de rest van ons leven er dan uit zou zien. Skiën in Vermont en lobster eten in Cape Cod. We besluiten dat we liever doorgaan met bouwen in de Hollandse modder.

Tussen de middag de gebruikelijke bureaulunch met alle medewerkers. Dankzij de verschillende nationaliteiten vliegen de geopolitieke bespiegelingen over tafel. Daarna een werksessie met de projectteams over de lopende ontwerpen, aan de hand van vele stapels schetsen en werkmaquettes. Meestal jeuken onze handen zo erg dat we zelf het mes pakken en er op los snijden, tot wanhoop van onze medewerkers. Het broeien op concepten en het oplossen van de puzzel van het ontwerp blijft het mooiste aspect van ons vak.

Dinsdag

Michiel: De trofee van de Belgian Building Award 2006 mee naar bureau genomen. Deze goudkleurige bouwoscar lag thuis te verstoffen in een onuitgepakte koffer. Eerder deze maand kregen wij deze internationale prijs voor ons gehele oeuvre. Het beeldje bijgezet in onze prijzenkast boven de brandslanghaspel, naast de beker voor het bestgeklede team in de Rotterdamse architectenvoetbalcompetitie.

We verwerken vandaag de resultaten van het werkdiner dat ik vorige week had met Ben van Vliet, directeur van het Casino in Utrecht en Geert Sipman, hoofd afdeling bouw van Holland Casino. Het gesprek was inspirerend en verrassend. We filosoferen hoe het casino van de toekomst er uit zou moeten zien. Waar moet het naar toe in het post-Donner tijdperk: zal de markt vrijgemaakt worden en de grote Amerikaanse jongens proberen in te breken? Het gesprek voert van Atlantic City, over authenticiteit en karakter, naar de beleveniseconomie en via de Engelse loterij en bokswedstrijden naar Dancing with the stars.

Bij de koffie leek er een nieuw casinoconcept te zijn geboren: Las Vegas aan het Jaarbeursplein? De eerste schetsen wijzen uit dat de opzet voor het nieuwe Casino in Utrecht kan lukken. 's Middags hebben Willem Jan en ik een verkennend gesprek met ontwerper Jurgen Bey over een mogelijke samenwerking voor de gevel van het nieuwe Casino. We hebben het over de ontembare druk van flexibiliteit in de moderne interieurs. Zo wordt iedere binnenwereld teruggebracht tot een geruisloos oneindig kantoorlandschap. We bespreken de mogelijkheid van hedendaagse Gesamtkunstwerke die zich zouden kunnen onttrekken aan deze tucht van de markt en haar streven naar ondraaglijke lichtheid.

Woensdag

Michiel: Voor de files uit met Frank Beelen naar Hilversum voor overleg met Edwin van Huis, onze opdrachtgever van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. De auto op de bouwplaats in het Mediapark in de modder gezet en ons opnieuw zorgen gemaakt over de stand van het werk; over een maand moeten de eerste delen worden opgeleverd en de gevel is nog steeds niet dicht. Het overleg was opgewekt en ernstig tegelijkertijd. Opgewekt omdat het voelde als de laatste vergadering voor de opening, terwijl de officiële opening pas aan het einde van het jaar is, en ernstig omdat de aannemers onder de tijdsdruk gaan haasten en jagen. Door de nadruk op tijd en geld ontbreekt in de Nederlandse bouw een cultuur van vakmanschap, gericht op het maken van kwaliteit.

Besloten om de houten wandafwerking in het kantoorgedeelte af te keuren: de latten trekken krom en worden niet uitgevoerd volgens bestek. Buiten schittert het gekleurde reliëfglas van de gevel in de lage ochtendzon. Door het heldere winterse lentelicht zijn alle afbeeldingen uit het collectieve geheugen van de Nederlandse televisie, die Jaap Drupsteen voor ons bewerkte, duidelijk herkenbaar in de intens gekleurde klodders glas.

Voordat ik weg ga, bespreken we met Edwin nog een nieuw idee voor de gordijnen in het restaurant. Ons voorstel voor een soort roestvrij stalen jurkenstof heeft de juiste balans tussen kitsch en erotiek: glamour in Hilversum.

Donderdag 23 maart

Willem Jan: Het project voor de nieuwbouw van het Museum Aan de Stroom (MAS) in Antwerpen heeft het point of no return bereikt. 's Morgens fris op de fiets naar een vergadering met Carl Depauw, de directeur van het toekomstige museum. We bekijken hoe het informatiepaviljoen op de bouwplaats eruit moet zien. Daarna een werkvergadering over de bouwtekeningen bij onze lokale partners van Bureau Bouwtechniek.

Lunchafspraak in 'Hungry Henrietta'. Het restaurant in de hippe Antwerpse modebuurt serveert altijd een voortreffelijke dagschotel. Journalist en theatermaker Michael De Cock hoort me uit over stedelijke politiek in Antwerpen. We discussiëren over de cyclische transformatie van arme naar rijke wijken en de problemen die daar uit voortvloeien.

De spanning stijgt in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van oktober. Zal het MAS geopend worden door een Burgemeester van Vlaams Belang? De stuurvergadering op het kabinet van Philip Heylen, de Schepen van Cultuur, blijkt te zijn afgelast. Tot ieders frustratie is het officiële startsein voor de bouw weer een maand opgeschoven. De stadsarcheoloog is klaar met zijn opgravingen, de aanbesteding is succesvol afgerond, de sponsoractie komt op stoom, alleen de bureaucratische molens in Brussel lopen te traag. De zestig meter hoge museumtoren moet open in 2008: twee enerverende jaren liggen in het verschiet.

Vandaag vroeg thuis. Mona en Izaak zijn uitgeput na hun examenweek. Larisa, onze Russische hulp, heeft een dampende pan borsjt voor hen gemaakt.

's Avonds bel ik nog even met Michiel om de gebeurtenissen van de dag door te nemen en steek vervolgens de wekelijkse Havanna op om het einde van de werkweek te vieren.