Het bijproduct van vakkennis: kwaliteit

Een film kan ontroeren zonder dat er een speciaal ontroerende scène in zit. De ontroering is een emergente eigenschap. Een nuttig begrip, ook in het onderwijs en de politiek.

Een collega coacht een voetbalteam. De voetballers zijn robots, ze spelen de Robocup-Junior-competitie. Mijn collega geeft ze instructies mee, zoals: 'Als zij de bal hebben, dan moet je hem afpakken', 'als wij de bal hebben, dan pak je hem niet af' en 'als je met de bal in de buurt van die twee palen bent, schiet je hem ertussen.' Resultaat is een team robots dat voetbalt alsof het wil winnen. Net als voetballers die Cruijff-instructies volgen, alleen die zijn echt. 'Je moet winnen' is zelf geen opdracht, de wil tot winnen van de geprogrammeerde robots is een eigenschap die opduikt uit alle losse instructies. Zo'n eigenschap wordt een emergente eigenschap genoemd.

Robots met een paar instructies spelen de bal rond, vallen aan en scoren. Gemodelleerde bacteriën bestaan uit een paar regels computercode en de 'beestjes' gaan op zoek naar 'glucose'. Net echt leven. Net een intelligent ontwerp. Persoonlijk kan ik dan ook goed uit de voeten met het beeld van het echte leven als een emergente eigenschap van materie die van simpele spelregels is voorzien. Maar daarom niet minder fascinerend en emotionerend dan een intelligent ontwerp zou zijn geweest.

In de natuurkunde kennen we die eigenschappen ook. Aan het gedrag van één deeltje is heel goed te rekenen. Twee gaat ook nog wel, drie deeltjes worden al irritant, en daarboven kunnen we gerust van onbegonnen werk spreken. Maar bij heel grote aantallen ontstaat een nieuw en rustig beeld. Een gas dat is opgebouwd uit 1024 botsende, draaiende en trillende moleculen heeft een volume, een druk en een temperatuur. Die grootheden hangen in een kalme wetmatigheid met elkaar samen, de gaswet. Ook die wet is weer een emergente eigenschap, een eigenschap van een systeem die je niet bij onderdelen van dat systeem kunt zien. De rustige gaswet is een theorie die pas opduikt als het over genoeg onrustige deeltjes gaat.

Ik moest erg aan emergente eigenschappen denken toen ik een tijdje geleden de film Bluebird zag. Die film mag niet meedingen naar een oscar, omdat een versie ervan al op tv is geweest. Jammer, want het is een prachtige film, vol emotie. Nee, niet vol emotie, ik zeg het fout. De film laat heel ingetogen en stil spel zien, muziek met weinig vibrato. En toch is het een emotionerende film. De emotie komt nauwelijks uit de details, uit het spel of uit de scènes, maar breekt naar buiten tussen de scènes, bij de film als geheel. Hier is emotie de emergente eigenschap, die onder het vergrootglas niet terug te vinden is.

Een film zonder emergente eigenschappen, die bestaat trouwens ook. Ja Zuster Nee Zuster. Ga maar na: de film is hilarisch, de scènes zijn maf, Zuster Klivia en Boze Buurman Boordevol zijn kierewiet, en ik zweer dat zelfs de moleculen waaruit Loes Luca is opgebouwd botsen, draaien en trillen. Zo'n film is meer als een fractal, een figuur die op elke schaal bekeken dezelfde vorm heeft, hoe ver je ook in- of uitzoomt. Maar het is een uitzondering.

Als je eenmaal op emergente eigenschappen gaat letten, zie je ze overal. Zo bestaat het bedrijf waar u werkt vast uit leuke en creatieve mensen, terwijl het misschien als geheel arrogant is en niet in beweging te krijgen. Zo bevat niet ieder onderdeel van een opiniebijlage een opinie, en toch werkt hij in zijn geheel opiniërend. Zo kreeg de vogel in de evolutie veren om hem warm te houden, maar in een bepaalde rangschikking bleken die veren de vogel te kunnen laten vliegen. Zo gaat een zwerm spreeuwen sierlijk als een vliegend tapijt door de lucht, niet omdat het een Arabisch sprookje is, maar omdat elke vogel een eenvoudige regel volgt: doe wat de vogel twee vogels verder doet.

Kan het ook omgekeerd, kun je emergente eigenschappen ook van buiten naar binnen in een systeem stoppen? Een belangrijke vraag voor een bestuurder, manager, trainer, leraar: wat moet ik in werking zetten, opdat een leerling iets leert, een team wint, een bedrijf winst maakt, een samenleving duurzaam is? Je kunt het je makkelijk maken, en de emergente eigenschap decreteren. Zo is het bij sommige politici en filosofen in zwang geraakt, het einde van de religie af te kondigen, of de invoering van de Verlichting onder moslims. Alsof je tegen een zwerm spreeuwen zegt dat ze voortaan in V-formatie moeten vliegen. Ik zie meer in het veranderen van een paar spelregels, bijvoorbeeld door het gedrag aan te pakken van jongeren die overlast veroorzaken.

Aan welke knoppen moet een minister van Onderwijs draaien opdat - de emergentste aller eigenschappen in het onderwijs - leerlingen de goede dingen goed leren? Het ministerie heeft daartoe in de afgelopen jaren geld en verantwoordelijkheid naar de scholen geschoven. De knop 'autonomie' is omhoog gedraaid, in de verwachting dat zo de professionaliteit van leraren beter tot haar recht zou komen. Nu horen we van veel docenten op middelbare scholen dat er op hun school geen geld meer is voor scholing in vakkennis, of voor beloningen voor goede docenten. Wie door wil groeien kan dat op veel scholen alleen nog door in een managementfunctie te stappen. De managers op hun beurt kunnen hun talentvolle docenten niet goed belonen. En de knop 'vakkennis' is omlaag gedraaid. Meer autonomie levert de scholen pas wat op als zij niet gekortwiekt worden door gebrek aan vakmanschap bij leraren.

Laat Mijke de Jong, de regisseur van Bluebird, nog eens minister van Onderwijs worden. Misschien krijgen alle scholen dan vleugels.

Natuurkundige en projectmanager bij het AMSTEL Instituut aan de Universiteit van Amsterdam.