Democratie is chaos in Oekraïne

Anderhalf jaar na de Oranje Revolutie kiest Oekraïne morgen een nieuw parlement. Een luidruchtige politieke cultuur is opgebloeid. De campagne is verhit, de inzet hoog.

Kiev lijdt aan oververhitting. Boulevard Kresjtsjatik is een schitterende kleurenzee van vlaggen en tenten, van folderaars, vendelzwaaiers en stoeten met gele, witte, rode, blauwe, oranje en groene vlaggen. Geluidswagens overschreeuwen elkaar: stampende meisjespop tegen een stalinistisch partizanenkoor. Enorme tv-schermen met dure spotjes.

Een verbazingwekkende chaos. 'Ons land is abnormaal, alles draait tegenwoordig om politiek', moppert de 53-jarige kioskhouder Taras Nemyria. 'Intussen gaat de economie naar de knoppen en wordt alles duurder. We hebben rust nodig, stabiliteit.'

Oekraïne kiest zondag een nieuw parlement, en elke partij tracht het Maidanplein in Kiev ritueel te heroveren. De Maidan staat voor de volkswil. Hier maakten honderdduizenden Oekraïeners anderhalf jaar geleden een eind aan het repressieve regime van president Koetsjma en diens gedoodverfde opvolger Janoekovitsj: de Oranje Revolutie.

Donderdagavond is de Maidan even van de mooie Joelia Timosjenko, de uit marmer gehouwen heldin van de Oranje Revolutie. In september werd zij ontslagen als premier en viel het Oranje-kamp in moddergooiende facties uiteen. Timosjenko profileert zich sindsdien als hoedster van de idealen van Maidan. Helaas heeft de zoon van de president het copyright op de revolutiesymbolen, dus koos Timosjenko als logo een wit veld met rood hart. Het oogt als een Japanse vlag, een warm hart met een stalen karakter. Op posters poseert ze in lange leren jas met samoeraizwaard.

Timosjenko klinkt niet helemaal goed vandaag: geforceerd, ondertonen van wanhoop. Een poppetje in hagelwitte jas voor een reusachtig beeldscherm, de beroemde vlecht als een halo rond haar hoofd. Aan weerszijden van het podium staan haar paladijnen in het gelid, op de climax van haar speech marcheert een armee kozakken en dorpsmeisjes het podium op, ontploffen vuurpijlen, Bengaals vuur, confettikanonnen. Een dure herbeleving van de Oranje Revolutie, maar het volk is nu slechts toeschouwer, vergaapt zich op twintig meter afstand, achter dranghekken en rood-wit lint.

Veel analisten vinden de koortsige verkiezingscampagne in Oekraïne bemoedigend. Het gaat om een investering van honderden miljoenen euro's, opgehoest door het kreunende staatsbudget en zakenclans die toekomstig profijt verwachten. Maar de kleurenpracht en het lawaai markeert ook de zege van een waarachtige politieke cultuur over de oude, virtuele. Ditmaal strijden zakenlobby's, non-gouvernementele organisaties, stromingen en personen hard maar vrij om de gunst van het volk. Zelfs in de stad Donetsk, dat gerussificeerde bolwerk van kolen en staal, mag iedereen zijn zegje doen, niet gehinderd door opgehitste meutes dronken mijnwerkers.

De inzet is hoog. Zondag kiest Oekraïne niet zomaar een parlement; na maanden politieke verlamming wordt het land een parlementaire republiek. Een nieuwe, machtige premier legt dan verantwoording af aan het parlement, de president is nog slechts belast met buitenlandse zaken en defensie. Parlementariërs worden niet meer voor de helft via een districtenstelsel gekozen, een systeem dat het parlement vroeger tot een moeras van regionale zakenbaronnen maakte. Oekraïne kiest nu evenredig.

Russische en westerse 'verkiezingstechnologen' proberen zo'n 45 serieuze partijtjes en virtuele projecten over de kiesdrempel van drie procent te helpen, maar in essentie is er sprake van een ménage à trois.

[Vervolg OEKRAINE: pagina 5]

OEKRAINE

Publiek snakt naar 'stabilnost'

[vervolg van pagina 1]

Ten eerste het partijblok 'Ons Oekraïne' van president Joesjtsjenko, wiens technocratische premier Jechanoerov een bedaagd-liberale campagne voert. De partij is openlijk verdeeld. Maar wat helpt is haar saaiheid. Het publiek hunkert naar 'stabilnost'.

Dan is er de Partij der Regio's van ex-premier Janoekovitsj, de verliezer van de Oranje Revolutie. Zijn gerussificeerde aanhang in het oosten wil revanche. Janoekovitsj heeft zijn falende Russische adviseurs vervangen door Amerikaanse pr-experts en speelt op de oude emoties: Russisch als tweede staatstaal, en verzet tegen de NAVO.

Politiek analist Victoria Boetenko: 'Ook zijn partij is gespleten: tussen revanchisten en pragmatici. En Janoekovitsj zelf blijft het grootse probleem: stuntelig, stijf, een zwak spreker en geneigd tot bloopers.'

Resteert Joelia Timosjenko. Dat ze in september een crisis binnen het Oranje-team forceerde, werkt tegen haar. Als ex-premier verdween zij uit beeld.

Nu reist zij koortsachtig van plein naar plein om dat met haar fenomenale oratorische talenten te compenseren. Maar veel Oekraïeners associëren Timosjenko met de chaos van het eerste half jaar Oranje, niet met de economische successen die daarop volgden: een serie eerlijke privatiseringen van staalfabrieken en banken die de Oekraïense schatkist vele miljarden dollars opleverde, toekenning van de status markteconomie, toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie. In de peilingen is Timosjenko weggezakt. Met wie zij ook een coalitie wil vormen, het zal als 'junior partner' zijn - haar Blok Joelia Timosjenko scoort 13 tot 19 procent. Te weinig voor een premier, genoeg voor een voorzitter van het parlement.

Een leuke baan toch? Timosjenko veert verontwaardigd op. 'Gelooft u Oekraïense peilingen dan? Werkelijk? Fascinerend. Laten wij over vier dagen verder praten.' En, als we vragen naar de economisch neergang tijdens haar premierschap: 'Gelooft u Sovjet-statistieken? Onder mij kreeg u voor het eerst eerlijke cijfers, daarmee maak je je niet populair.'

We ontmoeten Timosjenko 's avonds laat op haar hoofdkwartier, een weelderig paleisje vol kreunende leren banken en zeegezichten. Timosjenko hekelt haar rivalen: de lompe Janoekovitsj, de saaie premier Jechanoerov. 'Politieke lafbekken' die geen televisie-debat met haar aandurfden. Een campagne zonder direct debat is als telefoonseks, grapt ze. 'Je weet nooit hoe het echt afloopt aan de andere kant van de lijn. Maar serieus: de Oekraïeners zagen ditmaal hun leiders niet zonder sluier. Een gemiste kans.'

Op één ding verheugt zij zich: 'de eerlijkste verkiezingen ooit in Oekraïne'. Analist Boetenko onderschrijft dat: 'Dirty tricks en stembusfraude zullen universeel zijn, maar ook kleinschalig en door iedereen. Dat heft elkaar op.'