Tranendal in Duitsland, zonder banen en zonder moeders

Na de Duitse vereniging zou het beter gaan. Maar in Saksen-Anhalt valt het niet mee optimistisch te blijven. Elk jaar trekken tiendui-zenden mensen weg.

Heb je heimwee? En niemand om je te troosten? Dan is hier een doosje van thuis, de Heimatschachtel!

Het witte kartonnen doosje uit Maagdenburg bevat bonbons, een kaartje voor het theater, een online-abonnement op de regionale krant en tegoedbonnen voor het plaatselijke café. Een doosje troost, bestemd voor jongeren tussen 18 en 30 jaar die hun geboortegrond in het oosten hebben verlaten om in het westen hun geluk te zoeken. Met de Heimatschachtel willen bestuurders de band tussen emigrant en thuisbasis aanhalen, in de hoop dat de jongeren ooit zullen terugkeren. Het almaar dalende inwonertal is het grootste probleem van Maagdenburg en omstreken.

Het doosje werd deze week gepresenteerd door Wolfgang Tiefensee (SPD), minister in het kabinet van Angela Merkel en verantwoordelijk voor de oostelijke deelstaten. De politieke concurrentie kwam niet meer bij van het lachen. 'Soms overtreft de politieke werkelijkheid het politieke cabaret', schamperde Wulf Gallert (Linkspartei PDS). Wolfgang Böhmer (CDU), minister-president van Saksen-Anhalt: 'Kent u 1 april?'

Saksen-Anhalt, hoofdstad Maagdenburg, is een kleine deelstaat in Midden-Duitsland die onder andere het gebied omvat waar ooit de reformatie begon. Voorheen het land van Maarten Luther, inmiddels het lege land van Luther. Sinds midden jaren zestig daalde het inwonertal van 3,3 miljoen tot 2,5 miljoen. Als de huidige trend doorzet zijn er in 2020 nog maar 2 miljoen mensen.

De steden in Saksen-Anhalt krimpen. Hele wijken gaan tegen de vlakte omdat ze niet meer nodig zijn. Sluiting van scholen en brandweerkazernes is aan de orde van de dag. Wat blijft zijn glooiende akkers met buizerds en reeën en een hoge concentratie burchten en kastelen.

Hier en daar is dankzij enorme subsidies hoogwaardige industrie neergestreken. Hoogwaardig, maar niet arbeidsintensief. Ook is geïnvesteerd in infrastructuur en renovatie van de binnensteden. Desondanks blijft de werkloosheid hoog: 20,3 procent tegenover een landelijk gemiddelde van 11,7 procent.

Het valt niet mee om in Saksen-Anhalt optimistisch te blijven. Zeker niet als Wulf Gallert zijn Heimat schetst. Gallert is lijsttrekker voor zijn partij in de regionale verkiezingen zondag. Gallert: 'Een kwart van de kinderen in de deelstaat leeft in armoede. Vorig jaar verdwenen 18.000 banen. Er zijn nu 350.000 banen te weinig. Met de huidige economische groei zal het 150 jaar duren voordat de werkloosheid is verdwenen. Er zijn mensen in Saksen-Anhalt die werken voor 3,15 euro per uur.'

Op de economie volgt de demografie. Saksen-Anhalt heeft maar de helft van het aantal kinderen dat eigenlijk nodig is. 'Alleen in het Vaticaan is het geboortecijfer nóg lager.' Jaarlijks trekken tienduizenden mensen weg. Er komen ook mensen naar Saksen-Anhalt. 'Dat geloof je misschien niet, maar dat is zo.' Het saldo is echter negatief. De mensen die wegtrekken hebben drie kenmerken: jong, vrouw, intelligent. Saksen-Anhalt is een deelstaat zonder banen en zonder moeders.

In de desolate omgeving bloeit het defaitisme. In de jaren negentig behaalde de rechts-extremistische DVU eens onverwachts veel stemmen. Ook de afgelopen weken heeft de partij, geleid vanuit München, de deelstaat weer volgehangen met affiches. Maakt de partij weer een kans? Gallert weet het niet. 'Er zijn jongeren die volledig gedesillusioneerd zijn, die geen enkele hoop meer hebben. Mensen die vijftien jaar lang niets anders hebben gezien dan mislukking. Het is onmogelijk om te voorspellen of de DVU daar greep op krijgt. Niemand weet wat zich in dat milieu afspeelt.'

Hij zegt ook: 'De democratie staat hier op een wankele basis.' En: 'De beschaving is hier zeer fragiel.' In Halberstadt werd onlangs een concert van de linkse protestzanger Konstantin Wecker verboden omdat de extremisten van de rechtse NPD met geweld hadden gedreigd. Gallert: 'Je mag nooit door de knieën gaan.'

De misère dwingt politici tot bescheidenheid. In Saksen-Anhalt kun je mensen geen gouden toekomst beloven, daar trapt niemand meer in. De hoofdrolspelers proberen elkaar daarom af te troeven met nuchterheid.

Sinds 2002 regeert Wolfgang Böhmer (70) een voormalige gynaecoloog met een vaderlijk gestrenge uitstraling. (Slogan: In goede handen). 'Er zal geen wonder gebeuren', zegt hij tijdens een ontmoeting met buitenlandse journalisten, 'wie iets anders beweert maakt zichzelf belachelijk.' Terugblikkend op vier jaar regeren zegt hij: 'Economisch gaat het weer iets beter en er wordt niet meer zoveel geklaagd als voorheen. We waren een hopeloos tranendal, dat is niet meer zo.'

Böhmer regeert met de FDP maar moet, als de opiniepeilers gelijk krijgen, straks uitwijken naar de SPD van Jens Bullerjahn, een 43-jarige, bijna timide ingenieur. Bullerjahn baarde twee jaar geleden opzien met een niets ontziende analyse van Saksen-Anhalt, die nu zijn verkiezingsprogramma vormt. 'We hebben te lang van de hoop geleefd.' Hij wil Saksen-Anhalt desnoods opheffen en samenvoegen met Thüringen en Saksen.