Op zee heerst het machismo

Seksuele intimidatie in de krijgsmacht komt veel voor, zeggen Kamerleden. Er heerst een machocultuur. 'Mannen gaan stoer doen.'

Het is een schokkend verhaal, in het aprilnummer van Oplinie, het blad van de militaire vakbond AFMP. Een 20-jarige oud-opvarende van het fregat de Tjerk Hiddes vertelt, onder schuilnaam, dat zij op het schip is aangerand. Ze vertelt ook: 'Een vrouw is door een korporaal dronken naar haar kamer gebracht en vervolgens verkracht, nadat zij in slaap was gevallen. Deze dingen gebeurden vooral als we in de haven lagen. Er werd dan behoorlijk gedronken en er werden verdovende middelen gebruikt. Naar mijn mening [...] deden veel vrouwen geen aangifte van deze zaken, omdat zij bang waren dat hun takenboek niet werd afgetekend.'

De oud-opvarende deed wél aangifte en op de Tjerk Hiddes, blijkt iedereen op de hoogte. Ze wordt het mikpunt van de bemanning, vertelt ze in Oplinie. 'Ik ben meerdere malen bij de commandant geweest om te vertellen wat er met mij gebeurde. Hij heeft nergens op ingegrepen en deed het af met: het zijn geintjes van de jongens.' Ze trekt haar aanklacht in, wordt overgeplaatst en uiteindelijk ontslagen: haar takenboek wordt niet afgetekend als ze een collega van repliek dient met wie ze dienst heeft op de brug.

Staatssecretaris Van der Knaap van Defensie laat het verhaal onderzoeken, liet hij deze week weten. Totdat de uitkomst bekend is, houdt hij het op 'een melding inzake seksuele intimidatie'.

Kamerleden reageren geschokt. Onder hen Angelien Eijsink (PvdA), die stage liep op een onderzeeboot. 'Dit is het topje van de ijsberg. Ongewenst gedrag is een ernstig probleem. Er zijn tientallen vrouwen die de dienst verlaten. En dan hoor ik alleen de verhalen van mensen die de gigantische barrière overwinnen om met mij te praten. Dan weet ik dat het om veel incidenten gaat.'

Maar dan had ze dit moeten laten weten, zegt VVD'er Zsolt Szabo. 'Als er meer is, moet dat nu boven tafel komen. Ik vind het vreemd dat Eijsink zegt dat ze van meer incidenten weet maar dat niet naar buiten brengt.'

Veel incidenten gebeuren bij riuelen als ontgroeningen, zegt Eijsink. 'Daardoor zijn verschillende vrouwenlevens vernield. Psychische problemen zijn het gevolg. Pas achteraf realiseerden zij zich aan welke absurde praktijken ze mee hadden gedaan.' Volgens haar bevordert de gesloten cultuur bij Defensie dat veel binnenskamers blijft.

Ook Kamerlid Van Velzen (SP) hekelt het gebrek aan 'goede klokkeluidersstructuren' binnen de krijgsmacht.

CDA'er Van Aasted-Madsen denkt dat er binnen de krijgsmacht meer gebeurt dan bekend is. 'Omdat het om een zeer ernstig vergrijp gaat sluit ik dat niet uit.'

marine 'Dit hoort er gewoon bij'

Haar collega Karimi (GroenLinks): 'Het gaat niet om een incident. Als de staatssecretaris hiervan wist, neem ik dat heel hoog op. Dat zou verschrikkelijk zijn.'

Wim van den Burg, voorzitter van vakbond AFMP, zegt dat hij 'er nerveus van wordt dat dit soort incidenten in aantal en ernst toeneemt.'

Zeker is in elk geval dat vrouwen in de minderheid zijn bij de krijgsmacht: 9 procent van de zestigduizend militairen. Zelf spreekt Defensie in dit verband van 'een machocultuur' die 'moet worden doorbroken'. Daarvoor moeten er meer vrouwelijke militairen komen, niet alleen in lagere, maar óók in hogere functies.

Inderdaad is het beter voor een organisatie 'als de machtsbalans tussen mannen en vrouwen in verhouding is', zegt Jos Frenken, emeritus hoogleraar seksuologie: 'Beiden moeten evenveel te zeggen hebben over de gang van zaken. Als vrouwen allemaal op de laagste rang staan, is de kans op ongewenste intimiteiten velen malen groter.'

Maar in de krijgsmacht is niet alleen de verhouding scheef, ook heerst er een machocultuur. Frenken: 'In een masculiene organisatie verandert het gedrag van individuen in een groep. Je krijgt machtsstrijd: mannen dagen elkaar uit, bieden tegen elkaar op doen stoer. Er is een enorme druk op het individu om zich aan te passen.' En dat gebeurt sneller in een besloten omgeving als een boot.

'De marine is een eigen wereldje', zegt ook Peter Groen, die als arbeidspsycholoog enkele jaren in het leger werkte. Groen: 'In vergelijking met tien jaar geleden, toen er minder vrouwen waren, is de cultuur waarschijnlijk wel verbeterd. Maar vrouwonvriendelijk gedrag hoort er gewoon bij.' Vooral omdat werk en privé met elkaar zijn vervlochten. En als je dan problemen krijgt, 'ben je tot elkaar veroordeeld'.

En dan staan vrouwen al gauw alleen. Groen: 'Ze zijn met weinig, en ook kunnen ze niet altijd rekenen op de steun van hun vrouwelijke collega's. Daarvoor heerst er een te grote concurrentie tussen die paar vrouwen.'

Maar dat het vaak misgaat, is niet de ervaring van Michella Buitenhuis (25). Zij werkte vijf jaar bij de marine. Ook was ze gelegerd in Irak: 45 vrouwen, 555 mannen, vier maanden in een kampement in de brandende zon. Buitenhuis: 'Als het klopt wat op dat schip is gebeurd, is dat natuurlijk vreselijk. Maar zelf heb ik nooit last gehad.' Ook drugs- of drankmisbruik zag ze niet. Wel, vindt ze, moeten vrouwelijke militairen 'een beetje tegen een geintje kunnen'. Buitenhuis: 'Je moet sterk in je schoenen staan. Mannen zijn niet altijd even tactvol in hun spraakgebruik.'