Mooie baan maar mondje dicht

Een vrouwelijke matroos vertelt over vermeende wantoestanden bij de marine.

Elke vrouw heeft zo haar manier om zich te handhaven.

Fotograaf Carel van Hees bracht in mei 2001 tien dagen door op de HMS De Ruyter. Dat is dus niet het schip dat nu in het nieuws is. Foto Carel van Hees/Hollandse Hoogte Nederland Koninklijke Marine. Defensie. Vrouwelijke matrozen. Vrouwen. Foto: Carel van Hees/HH Hollandse Hoogte

Het is een schokkend verhaal, komende maand in het vakblad Oplinie van de militaire vakbond AFMP. Anja (20, niet haar echte naam) is aangerand op de Tjerk Hiddes, een marineschip. En zo uitzonderlijk was dat niet. Ze vertelt: “Een vrouw is door een korporaal dronken naar haar kamer gebracht en vervolgens verkracht, nadat zij in slaap was gevallen. Deze dingen gebeurden vooral als we in de haven lagen. Er werd dan behoorlijk gedronken en er werden verdovende middelen gebruikt. Naar mijn mening, maar dat kan ik niet hard maken, deden veel vrouwen geen aangifte van deze zaken, omdat zij bang waren dat hun takenboek niet werd afgetekend.“

Anja doet wél aangifte, bij een raadsvrouw in Den Helder. Terug op de Tjerk Hiddes, vertelt ze in Oplinie , blijkt iedereen op de hoogte van de aangifte. Ze wordt het mikpunt van de bemanning, als ze haar al niet negeren. Anja: “Ik ben meerdere malen bij de commandant geweest om te vertellen wat er met mij gebeurde. Hij heeft nergens op ingegrepen en deed het af met: het zijn geintjes van de jongens.“ Ze trekt haar aanklacht in, wordt overgeplaatst en uiteindelijk ontslagen: haar takenboek wordt niet afgetekend wanneer ze een collega van repliek dient met wie ze dienst heeft op de brug.

Is het verhaal waar? Staatssecretaris Van der Knaap van Defensie laat het onderzoeken, liet hij deze week weten. Totdat de uitkomst van het onderzoek bekend is, houdt hij het op “een melding inzake seksuele intimidatie“. Kamerleden reageren “geschokt“. Onder hen Angelien Eijsink van de PvdA, die onlangs stage liep op een onderzeeboot, De Dolfijn. Wim van den Burg, voorzitter van de AFMP, zegt dat zijn vakbond “er nerveus van wordt dat dit soort incidenten in aantal en ernst toenemen.“

Zeker is in elk geval dat vrouwen in de minderheid zijn bij de krijgsmacht: zo'n negen procent van de zestigduizend militairen. Zelf spreekt Defensie in dit verband van “een machocultuur“ die “moet worden doorbroken“. Daarvoor moeten er meer vrouwelijke militairen komen, niet alleen in lagere, maar óók in hogere functies.

Inderdaad is het beter voor een organisatie “als de machtsbalans tussen mannen en vrouwen in verhouding is“, zegt Jos Frenken, emeritus hoogleraar seksuologie: “Beiden moeten evenveel te zeggen hebben over de gang van zaken. Als vrouwen allemaal op de laagste rang staan, is de kans op ongewenste intimiteiten velen malen groter.“

Maar in de krijgsmacht is niet alleen die verhouding scheef, ook heerst er een machocultuur. Frenken: “In een masculiene organisatie verandert het gedrag van individuen in een groep. Je krijgt machtsstrijd: mannen dagen elkaar uit, bieden tegen elkaar op en gaan stoer doen. Er is een enorme druk op het individu om zich aan te passen.“ En dat gebeurt sneller in een besloten omgeving - een kazerne, een kampement, een boot.

“De marine is een eigen wereldje“, zegt ook Peter Groen, die als arbeidspsycholoog enkele jaren werkzaam was in het leger. Groen: “In vergelijking met tien jaar geleden, toen er minder vrouwen waren, is de cultuur waarschijnlijk wel verbeterd. Maar vrouwonvriendelijk gedrag hoort er gewoon bij.“ Vooral omdat werk en privé met elkaar zijn vervlochten. En als je dan problemen krijgt, “ben je tot elkaar veroordeeld“.

En dan staan vrouwen al gauw alleen. Groen: “Ze zijn met weinig, dat is één, en ook kunnen ze niet altijd rekenen op de steun van hun vrouwelijke collega's. Daarvoor heerst er een te grote concurrentie tussen die paar vrouwen onderling.“ Slachtoffers van seksuele intimidatie krijgen dan nul op het rekest bij al hun collega's, de mannen én de vrouwen. Ook bij een organisatie als de politie kunnen volgens de psycholoog zulke situaties ontstaan.

Maar gaat het dan de hele tijd mis en is daar niets tegen te doen? Dat is niet de ervaring van Michella Buitenhuis (25). Zij werkte vijf jaar bij de marine. Ook was ze gelegerd in Irak: 45 vrouwen, 555 mannen, vier maanden in een klein kampement in de brandende hitte. Buitenhuis: “Als het klopt wat op dat schip is gebeurd, is dat natuurlijk vreselijk. Maar zelf heb ik nooit last gehad van seksuele intimidaties.“ Ook het gebruik van drugs of drankmisbruik heeft ze niet om zich heen gezien.

Wel, vindt ze, moeten vrouwelijke militairen “een beetje tegen een geintje kunnen“. Buitenhuis: “Je moet sterk in je schoenen staan. Mannen zijn niet altijd even tactvol in hun spraakgebruik. En er zijn natuurlijk ook eikels, die geen enkel respect hebben. Maar die heb je ook in de burgermaatschappij.“

Sterk in je schoenen staan, dat doet ook Leanne van den Hoek, sinds 2005 de eerste vrouwelijke generaal in Nederland. Toen zij nog in opleiding was, vertelde ze eerder in een vraaggesprek met NRC Handelsblad, stoorde ze zich aan “posters met blote, wijdbeens zittende vrouwen“ aan de muur van de mannelijke cadetten. Ze ging naar een sexshop (“Ze keken wel een beetje raar op, zo'n KMA-cadet in uniform“) en kocht een paar posters met naakte mannen. Vervolgens nodigde ze de “grootste boeven“ uit en zette die tegenover een poster van een naakte man: “Het was in één keer afgelopen“.