Liever niet dat uurtje

In de nacht van zaterdag op zondag gaat de klok een uur vooruit.

Pas in de tweede helft van de vorige eeuw is de zomertijd ingevoerd.

1 De Nederlandse tijd

Tot ongeveer 1900 hebben alle steden in Nederland hun eigen tijd, gekoppeld aan de stand van de zon. In het oosten bereikt de zon een kwartier eerder haar hoogste stand dan in het westen. Pas in 1909, door de komst van de spoorwegen, werd de tijd in het hele land gelijkgeschakeld.

Daarna geldt ruim dertig jaar de zogenoemde Amsterdamse tijd, die veertig minuten achterliep op de Midden-Europese tijd en twintig minuten vóór op Greenwich Mean Time (GMT), de West-Europese tijd. Nu gebruikt Nederland de Berlijnse tijd, die een uur vóórloopt op GMT.

2 De zomertijd

Vanaf 1916 kent de West-Europese tijd een zomertijdregeling. Vaak wordt de Amerikaanse politicus Benjamin Franklin genoemd als de bedenker van de zomertijd.

In een brief in 1784 aan de Journal of Paris pleitte hij voor een aanpassing van het werkritme aan het daglicht. Maar Franklin bedoelde daarmee dat Parijzenaren eerder op moesten staan. Het oorspronkelijke idee voor een aanpassing van de tijd wordt officieel toegeschreven aan de Brit William Willett, die in 1907 in zijn artikel Waste of Daylight voorstelde om daglicht - en dus kosten - te besparen door in de zomer de klok tachtig minuten vooruit te zetten. Ruim twintig jaar lang gaat de zomertijd op verschillende data in.

Op 16 mei 1940 gaat in Nederland op bevel van het Duitse Rijk de zomertijd zes dagen eerder in dan gepland. De ingevoerde tijd blijft twee jaar onafgebroken gelden tot november 1942. Na de oorlog, in 1946, wordt de zomertijd weer afgeschaft.

In 1977 wordt door de energiecrisis de kunstmatige avondverlenging opnieuw ingevoerd, ditmaal definitief. Energie besparen, zo luidde de motivatie. Maar daar kwam weinig van terecht: de dagen werden langer, de mensen actiever en dus ging ook het energieverbruik omhoog. In 1995 besluit de Europese Unie de zomertijd van de laatste zondag in maart tot de laatste zondag in oktober te laten gelden. Die maatregel ging in 1996 voor het eerst in.

3 Zomertijd? Liever niet!

Niet iedereen is blij met de zomertijd. Het belangrijkste bezwaar: de verstoring van het bioritme, zowel bij mensen als bij dieren. Boeren klagen dat het ritme van hun koeien verstoord raakt. Mensen hebben soms wel vier dagen last van een jetlag. “Onderzoek wijst uit dat de kans op ongevallen met 8 procent toeneemt op de dag dat de tijd een uur vooruit is gegaan,“ zegt psycholoog Aart Oosterhuis van het Amphia Ziekenhuis in Breda. “We slapen sowieso steeds minder. En vooral ouderen missen dit uurtje slaap. Mijn advies: schaf de zomertijd af, of doe het doordeweeks wanneer mensen een strakker ritme hebben.“

Niet alle landen doen mee aan de zomertijd. De strook rond de evenaar heeft de zomertijd niet nodig, omdat daar de zomer- en winterdagen praktisch even lang zijn. In de Verenigde Staten weigeren twee staten, Arizona en Indiana, de zomertijd toe te passen en in Canada loopt de provincie Saskatchewan uit de pas. Ook Japan en China kennen geen zomertijd.

4 Automatisch doordraaien

De zomertijd betekent ook werkverschaffing. Duizenden klokken moeten verzet worden, zoals alle klokken op de ruim 390 NS-stations.

Eric Drent van ProRail: “Wij beschikken over zogenoemde pulse-klokken. Die worden vanuit één punt aangestuurd en gaan komende zaterdag volautomatisch vooruit. Niets aan de hand dus.“

In de VS ontstond in 2005 commotie door een wetsvoorstel om in 2007 de zomertijd met vier weken te verlengen om 100.000 vaten olie te kunnen besparen. Computerprogrammeurs voorzagen een enorme klus om de software-programma's te herprogrammeren. “Windows heeft een interne klok in het besturingssysteem, waar veel programma's van afhankelijk zijn“, zegt Robert de Moll van Microsoft. “De klok past zich volgens de internationale afspraken aan de zomertijd aan.“