Kwartetten met vier culturen

Sinds de publicatie van de op Curaçao spelende roman Dubbelspel (1973) ben ik Frank Martinus Arion blijven volgen, in het vaste vertrouwen dat wie zo'n fenomenaal boek kan schrijven over vier dominospelers in staat is opnieuw iets groots te volbrengen. Helaas haalden zijn volgende romans Afscheid van de koningin (1975) en Nobele wilden (1979) al niet meer het niveau van zijn eersteling. Misschien omdat ze te programmatisch waren. Arion beoogt het emancipatieproces van inheemse bevolkingen in het Caraïbisch gebied in beeld te brengen, met een scherp oog voor de positie van vrouwen. Wat echter op de achtergrond raakte, is de sterke verbeeldingskracht waarmee Dubbelspel is geschreven.

De in 1936 op Curacao geboren maar in Nederland opgeleide Arion combineert in zijn romans werkelijkheidsgetrouwe beschrijvingen met fictieve personages. Waarom dit procédé in Dubbelspel wél werkte en in zijn volgende romans niet meer, heeft te maken met een accentverschuiving. Zijn literaire werk ging in toenemende mate dienen om sociologen en historici, die een in zijn ogen eenzijdige visie op heden en verleden presenteren, te corrigeren.

Dat gold voor zijn vierde roman De laatste vrijheid (1995), spelend op een denkbeeldig Caraïbisch eiland, maar nog veel sterker voor zijn recent verschenen historische roman De deserteurs. Het verhaal heeft de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd als decor en het centrale thema is de Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776, waarin weliswaar staat dat alle mensen gelijk geschapen zijn en recht hebben op leven, vrijheid en het nastreven van geluk, maar waarin niet wordt gerept over afschaffing van de slavernij.

Halfbloedzoon

Arion roept het in Philadelphia wonende rijke redersgezin Blincker in het leven. De Blinckers behoren tot de quakers, een pacifistische protestantse stroming die tegen slavernij was en actieve abolitionisten onder haar aanhang telde. Uiteraard zijn zij teleurgesteld in de Declaration of Independence. Zelf hebben de Blinckers geen slaven in dienst. Wel voeden ze de halfbloedzoon van een Caraïbische slavin als hun eigen kind op, ze laten hem samen met hun zoon studeren op Princeton en nemen tijdens een universitaire vakantie een Chinese medestudent in hun huis op. Als er dan ook nog een mohammedaanse prins uit Mali aanklopt die de slavernij is ontvlucht en onderdak zoekt, heeft Arion een multicultureel kwartet jonge mannen bijeen. Zij zijn alleen op hún voorwaarden bereid aan de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd deel te nemen.

Dit emblematische viertal, de blanke quakerszoon Timothy Blincker, de halfbloed John Trotman uit Barbados, de door de verlichting aangeraakte boeddhistische Chinees Ho Ping Wang en de prinselijke islamiet Mohammed Sundiata, trotseert broederlijk de meest verschrikkelijke beproevingen. Zo worden ze tijdens de oorlog met Engeland ontvoerd door de radicaal-patriottische Zonen van de Vrijheid en tegen hun zin geronseld om te vechten tegen de Engelsen. Uiteindelijk weten ze te deserteren, om na diepgaande filosofische debatten ieder voor zich een met hun herkomst strokend doel in het leven te vinden. Alle vier willen zij een steentje bijdragen aan hún ideale samenleving, met gelijke rechten voor ieder individu, gegrond op quaker-beginselen, met een snufje boeddhisme en een scheutje islam.

Papieren dilemma's

De deserteurs is daarmee een stichtelijk jongensboek geworden, vol stijve dialogen over de morele implicaties van de Onafhankelijkheidsverklaring en uitweidingen van de utopist Mercier en de anti-kolonialist Thomas Paine. Arion pretendeert een reconstructie te geven van de beleving van een historische gebeurtenis, waarbij hij fictionele figuren gebruikt voor zijn persoonlijke interpretatie daarvan. Onmiskenbaar heeft hij uitgebreide research gedaan naar de periode die hij beschrijft, maar nergens slaagt hij erin om zijn interpretatie aannemelijk te maken. De dilemma's van zijn helden blijven papieren dilemma's, de personages staan slechts voor verschillende posities in een moreel debat.

Ronduit vervelend wordt De deserteurs als Arion ook nog eens commentaar op de actualiteit van vandaag gaat geven. Zo laat hij zijn personages redetwisten over de plaats van vrouwen in de islam. De islamiet onder de vier vrienden verdedigt de koran en zegt niet zonder trots dat de houding van Mohammed jegens vrouwen op een grote mate van vooruitstrevendheid wijst, omdat hij mannen in hun bandeloosheid bedwong. Niettemin noemt deze verdediger van de islam het een fout van zijn godsdienst “dat alleen de vader de leiding heeft, en dat Allah het woord alleen richt tot de heer des huizes'. Zijn vrienden brengen daar braaf tegenin dat onderdrukking van vrouwen een kenmerk is van alle godsdiensten. Het lijkt wel een PvdA-bijeenkomst over de uitslag van de raadsverkiezingen.

Ik heb niets tegen historische romans. De historische feiten moeten kloppen - dat lijkt hier wel het geval - maar ook mag je vergen dat de auteur zijn verbeeldingskracht inzet om een geloofwaardige historische werkelijkheid op te roepen. In De deserteurs gebeurt dat onvoldoende. Arion laat zijn verbeelding thuis en misbruikt een cruciale episode uit de geschiedenis om personages anachronistische oordelen te laten vellen, althans zo heb ik deze roman ervaren. Aan de VS, luidt de dik opgelegde boodschap, kleefde een geboortefout, ze deugden van meet af aan niet en dus nog altijd niet.

Hoeveel rijker en overtuigender was hierbij vergeleken Arions debuut over dat andere mannenkwartet, dat een potje domino speelde en ons al doende de krochten van de maatschappelijke werkelijkheid binnenvoerde.

Frank Martinus Arion: De deserteurs. De Bezige Bij, 223 blz. euro 17,90