'De PvdA gooit de deur voor de SP wel erg snel dicht'

Na de verkiezingswinst van de PvdA en de SP ligt een college met deze beide partijen voor de hand. Maar zo simpel ligt het niet op lokaal niveau. 'Het CDA is hier nogal links.'

Eigenlijk heeft Hans Luiten nooit van een links gemeentebestuur gedroomd. Waarom zou de fractievoorzitter van de PvdA in Zaanstad ook? Hij wil niet alleen de linkse kiezers in zijn stad vertegenwoordigen. En in zijn gemeente heeft hij het CDA. Niet de 'kille' landelijke versie, maar een progressieve. 'Ze heten nog CDA, maar daarmee houdt het wel op.'

Zaanstad is een van de 39 gemeenten in Nederland waar linksse partijen na de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart een absolute meerderheid kregen. Het is een van de gevolgen van de grote verkiezingswinst van PvdA en van de SP.

Toch zal die linkse meerderheid op weinig plekken tot een links gemeentebestuur leiden, zo verwachten PvdA-onderhandelaars in de verschillende gemeenten. Zij voeren nu de gesprekken om te komen tot nieuwe gemeentebesturen. Bij de beoordeling welke raden een linkse meerderheid hebben, zijn lokale partijen niet meegenomen, omdat ze moeilijk als links of rechts te definiëren zijn. Van twee gemeenten zijn te weinig gegevens bekend.

De PvdA, in het merendeel van van de 39 gemeenten de grootste partij, leidt bijna overal de onderhandelingen. De SP wordt in eerste instantie bij de meeste college-onderhandelingen betrokken. Ze zijn, samen met de PvdA, de grote winnaar bij de verkiezingen.

Dat levert direct een van de grootste problemen op voor de vorming van een links college. Voor veel lokale PvdA-leiders blijkt de SP een lastige partner. Vanwege inhoudelijke verschillen, maar ook omdat het gedrag van sommige SP-afdelingen ergernis oproept. Zo heeft die partij in Emmen volgens PvdA-fractievoorzitter Bouke Arends 'een geschiedenis van problemen'. Hij noemt de SP in zijn stad 'instabiel'.

Hun imago speelt SP'ers parten. In veel plaatsen praten PvdA'ers over 'gebrek aan bestuurlijke ervaring' en de 'harde oppositie' van de lokale SP. Waar de SP voor het eerst in de raad komt, willen sommige PvdA'ers 'eerst ervaren hoe de partij zich ontwikkelt', voordat er gepraat wordt over deelname aan het bestuur.

Waar de SP wel bij de collegeonderhandelingen betrokken is, stelt ze volgens de PvdA vaak te hoge eisen: zo zou in Wageningen GroenLinks van de SP niet mee mogen doen omdat ze zetels verloren hebben. In Haarlem brak de PvdA de coalitieonderhandelingen met GroenLinks, SP en CDA af - volgens de PvdA omdat sommige wethouders van GroenLinks en CDA voor de SP onacceptabel waren. Op haar website vertelt de SP een ander verhaal: de PvdA wil gewoon geen links college en is zelf ook niet bereid haar eisen te verzachten.

PvdA-onderhandelaars vinden dat SP'ers bij discussies over coalitie-akkoorden vooral op de thema's woningbeleid en stadsvernieuwingsprojecten geen compromissen sluiten. In Arnhem had de SP zoveel eisen dat ze hun hand overspeelden, zegt Rudi Rikken, de PvdA-fractievoorzitter. 'Ze zetten ons het mes op de keel.'

Het is maar hoe je het bekijkt, reageert Hans van Heijningen. De algemeen secretaris van de SP ziet juist bij de PvdA weinig bereidheid om met zijn partij te praten. 'In Amsterdam was het eerste lijstje met punten dat we leverden voor de PvdA genoeg reden om ons in één keer uit te parkeren. Ze gooien de deur wel erg snel dicht.' Terwijl de SP wel wil, zegt Van Heijningen. 'Onze eerste voorkeur is om het model Nijmegen [met een verwacht links bestuur van PvdA, SP en GroenLinks, red.] in te voeren.'

Sommige PvdA'ers geven toe dat het voor hun partij strategisch niet handig is om de meest rechtse partij in een links college te zijn. Als SP of GroenLinks 'op de sociale toer' gaan, bestaat het gevaar dat de PvdA steeds 'in de teugels moet hangen' en wordt gezien als een behoudende partij, legt Bert Otten (PvdA Hengelo) uit.

Zelfs in Doesburg, waar SP de grootste partij is, zit een links college er niet in, zegt Gerrit Hammink, SP-fractievoorzitter. Zijn partij heeft stemmen gewonnen van de PvdA. Die zijn nu 'heel erg teleurgesteld' en willen de oppositie in.

Van de PvdA'ers hoeft het eigenlijk ook helemaal niet, zo'n links college. De linkse lente, waar GroenLinks-leider Femke Halsema graag over praat, is niet aan hen besteed. Veel PvdA-leiders vrezen een links college ook omdat het maar op weinig plaatsen leidt tot wat zij 'een breed draagvlak' noemen. De verkiezingswinst van PvdA en SP is groot, maar ze hebben, al dan niet met GroenLinks erbij, meestal maar één of twee zetels meer dan de helft van de raad. Een coalitie bouwen met zo'n krappe meerderheid doet volgens veel PvdA'ers geen recht aan de verkiezingsuitslag. Het uitvoeren van een coalitieakkoord vereist dan volgens Hans Luiten (PvdA Zaanstad) 'te veel kadaverdiscipline van alle partijen, terwijl we in de lokale politiek wel ontspannen moeten blijven.'

Wat de PvdA helpt is dat de partij ook vaak kan krijgen wat ze wil door met het CDA te gaan besturen. Partijleiders als Wouter Bos en Maxime Verhagen benadrukken steeds hoe verschillend hun partijen zijn, maar van die tegenstellingen zien de PvdA'ers lokaal weinig, zeggen zij zelf.

'Voor CDA-begrippen zijn ze hier nogal links georiënteerd' zeggen veel lokale PvdA'ers. Het gevolg: in zeker een derde van de 'linkse' gemeenten is het CDA een (en soms de enige) beoogde coalitiepartner. Logisch, zeggen de PvdA'ers. In een gemeente kan je niet vrijblijvend in ideologische verschillen blijven hangen: 'De rotzooi moet gewoon opgeruimd.'

Maar het is niet alleen lokaal pragmatisme, zegt Hans Luiten. 'Het verbaast mij regelmatig dat het CDA in Zaanstad niet uit de partij stapt.'

Met medewerking van Karin de Mik