Spanje durft voorzichtig te hopen op vrede

Na de aankondiging van een 'permanente wapenstilstand' door de Baskische afscheidingsbeweging en terreurorganisatie ETA wordt Spanje heen en weer geslingerd tussen vreugde, hoop en scepsis.

Op een videoband kondigden twee gemaskerde mannen en een vrouw gisteren namens de Baskische terreurbeweging ETA een permanente wapenstilstand aan (links, foto AFP). A TV shot of the video in which pro-independence armed Basque group ETA declares a permanent ceasefire, 22 March 2006, in the northern Spanish Basque city of Vitoria. The armed Basque separatist organisation ETA announced 22 March 2006 it is declaring a permanent ceasefire, a condition set by Spain's government for the opening of talks with the group. AFP TV AFP

Een lange en moeilijke weg. Premier José Luis Rodríguez Zapatero maakte gistermiddag duidelijk dat de 'permanente wapenstilstand' aangekondigd door de Baskische terreurbeweging ETA een eerste stap is in een moeizaam proces naar vrede in Baskenland.

Tijdens een geëmotioneerde zitting van het parlement riep de premier de politieke partijen op om de verdeeldheid over het thema ETA opzij te zetten. 'Ik ben ervan overtuigd dat de hoop ons zal verenigen.'

Spanje wordt heen en weer geslingerd tussen vreugde, hoop en scepsis na de videoboodschap die de ETA gistermiddag bezorgde bij de Baskische regio-omroep. Het beeld was maar al te bekend: drie gemaskerde figuren met Baskische baretten achter de tafel en op de achtergrond de vlag met de slang rond de strijdbijl - beeldmerk van de terreurbeweging. Nieuw detail was dat de middelste figuur een vrouw betrof die, ondanks het gebruikelijke Sovjetproza, in betrekkelijk gematigde woorden aankondigde dat de beweging stappen wil zetten richting de vrede.

Vandaag volgde een tweede communiqué dat werd bezorgd bij het radicaal-nationalistische dagblad Gara, waarin de beweging op dezelfde lijn voortging: zij wil een 'democratisch proces' op gang brengen, een 'dialoog, onderhandelingen en overeenkomst'. Spanje én Frankrijk - waar volgens de radicaal-nationalistische gedachten een aantal provincies liggen die toegevoegd moeten worden aan een Groot-Baskische staat - werd gevraagd positief te reageren op de nieuwe situatie.

ETA-deskundigen spreken van een eerste stap. Volgens ETA-onderzoeker Florencio Domínguez betekent 'permanente wapenstilstand' nog niet dat de wapens definitief worden ingeleverd. 'Anders hadden ze dat woord wel gebruikt. ETA houdt zich het recht voor om de wapenstilstand terug te draaien.'

Uit radicale kringen druppelen inmiddels berichten binnen dat er sprake is van grote eensgezindheid binnen de ETA: zowel de jongere garde als de oudgedienden zitten op een lijn, wat de kans op interne spanningen die leidden tot het verbreken van de wapenstilstand ruim zes jaar geleden minder groot maakt.

De hoop in Spanje wordt aangewakkerd door een breed gedeelde overtuiging dat de bijna 47-jarige ETA zijn langste tijd heeft gehad. Het succesvolle politie-optreden in Spanje en Frankrijk heeft de beweging de laatste jaren sterk verzwakt. De leiding van de terreurcommando's werd steeds jonger en minder ervaren. En waar de val van de Berlijnse Muur het einde van het communisme inluidde, zo maakte Al-Qaeda met de aanslagen van de elfde september de terreur als politiek middel definitief besmet. De genadeklap kwam met de bomaanslagen op de treinen in Madrid in maart 2004. Woordvoerder Arnaldo Otegi zag zich zelfs genoodzaakt te verklaren dat ETA er niets mee te maken had.

'ETA neemt met deze verklaring afscheid van de politiek', zo zegt journalist Ander Landaburu - ooit onder Franco lid van de ETA, nu zelf bedreigd en voorzien van lijfwachten. De ETA beseft dat politieke concessies door premier Zapatero in de vorm van stappen in de richting van een onafhankelijke Groot-Baskische staat zijn uitgesloten, zegt hij vanuit de bewaakte redactieburelen van het dagblad El País in Bilbao. Een jaar geleden nog verdween met een brede steun van het parlement in Madrid het plan van de Baskische regiopresident Ibarretxe in de prullenbak om een vorm van een eigen Baskische staat 'in vrije associatie' met Spanje op te richten. De hoop is er volgens Landaburu op gericht te praten over de bijna vijfhonderd ETA-leden die gevangen zitten.

De conservatieve Partido Popular, die de regering afgelopen maanden aanhoudend frontaal aanviel, is tegen elke concessie aan of zelfs gesprek met de ETA. Sinds de laatste onderhandelingen onder de conservatieve premier Aznar in mei 1999 mislukten, meent deze partij dat alleen de 'totale vernietiging' van de ETA op zijn plaats is. Oppositieleider Rajoy beschuldigde premier Zapatero vorige zomer van 'verraad aan de doden' naar aanleiding van geruchten over besprekingen met de ETA. Vorige maand ging de partij samen met organisaties van terreurslachtoffers in Madrid de straat op om te betogen tegen vermeende concessies die de regering reeds aan de ETA zou hebben gedaan.

'Dit is een pauze maar geen afwijzing van de criminele activiteiten', zo reageerde gisteren Rajoy. Hij zei alleen genoegen te nemen met de aankondiging waarin de ETA zichzelf opheft. Er werd geen spijt betuigd of vergeving gevraagd, zo constateerde Rajoy, en bovendien zag de beweging op geen enkele manier af van het zelfbeschikkingsrecht om een eigen Baskische staat op te richten. Wel bood Rajoy zijn medewerking aan 'om de regering te helpen geen politieke prijs te betalen'.

In Spanje bestaat weinig twijfel dat een vredesproces, dat een definitief einde aan de ETA maakt, alleen kans van slagen heeft als regering en oppositie gezamenlijk optrekken. De conservatieve partij stemde echter als enige tegen een motie die vorig jaar mei werd aangenomen door het Spaanse parlement en waarbij het kabinet de vrije hand kreeg om te onderhandelen met de ETA, mits de wapens werden neergelegd.

Niet onbelangrijk is dat de oppositie nog steeds suggereert dat de aanslagen van de elfde maart 2004 in Madrid het resultaat zijn van een complot. Behalve een islamitische terreurcel zouden ook de ETA en de socialisten de Partido Popular van zijn verdiende verkiezingsoverwinning hebben beroofd. Voor de aanhangers van deze theorie zou een mogelijke vrede met de ETA, bereikt onder een mandaat van Zapatero, wel erg zuur uitpakken.

    • Steven Adolf