Slijpsteen voor de geest

Algebra is de slijpsteen voor de (wiskundige) geest, vond Robert Recorde al in de zestiende eeuw.

Robert Recorde

NRC Handelsblad profileert zich als 'slijpsteen voor de geest'. Een mooie slogan, maar de krant is hiermee niet de eerste. Een Engelse wiskundige uit de zestiende eeuw was de krant voor en daar kwam ik als volgt achter.

Onlangs verbleven mijn vrouw en ik in het schilderachtige havenplaatsje Tenby aan de zuidwestkust van Wales. Tijdens een van onze wandelingen langs de kust van Pembroke raakten we aan de praat met een gepensioneerd Engels echtpaar. Toen ik vertelde dat ik wiskundige was, was de reactie dat ik op de juiste plaats was beland: in Tenby was immers de uitvinder van het gelijkteken geboren.

We werden verwezen naar de kerk in het centrum van Tenby. En inderdaad: in St Mary's church vonden we aan een pilaar een plakkaat ter ere van de uitvinder van het =-teken, Robert Recorde, geboren in Tenby in 1510.

Florian Cajori's A history of mathematical notations, in 1928-29 in twee kloeke delen gepubliceerd (nog altijd als Dover-pocket verkrijgbaar), geeft nadere informatie. Robert Recorde studeerde medicijnen en logica aan de universiteiten van Cambridge en Oxford en werd in 1545 hofarts aan het hof van Edward VI en Mary. In 1549 werd hij beheerder van de munt in Bristol en later kreeg hij de leiding over de zilvermijnen in Wexford, Ierland. Vervolgens werd hij technisch directeur van de munt van Dublin, in welke hoedanigheid hij de 'silver crown' van 5 shilling introduceerde, de eerste Engelse munt waarop de datum niet in Romeinse maar in Arabische cijfers werd aangegeven.

Recorde was meermalen betrokken bij intriges aan het hof en viel herhaaldelijk uit de gratie. Om zijn positie te verbeteren, betichtte hij zijn aartsvijand aan het hof, de Graaf van Pembroke, van wangedrag. Die sloeg terug met een aanklacht wegens smaad. Het gerechtshof stelde de graaf in het gelijk en Recorde moest hem duizend pond betalen. Dat weigerde hij en zo belandde hij in de King's Bench Prison in Southwark, waar hij in 1558 stierf.

Recorde was een erudiet man. Hij schreef ten minste vier wiskundige boeken. De titels van de eerste drie luidden The Grounde of Artes (1543), Pathwaie to Knowledge (1551), en Castle of Knowledge (1556). In het vierde boek, gepubliceerd in 1557, introduceert Recorde het gelijkteken, dan nog geschreven als drie paar parallelle lijnen ===, met als verklaring: '...dat geen twee dingen gelijker kunnen zijn'.

De titel van dat laatste werk is nogal raadselachting voor een wiskundeboek: The Whetstone of Witte, ofwel de slijpsteen van de geest. En inderdaad, de titel heeft een dubbele bodem: 'cosa' is Latijn voor 'ding' (de onbekende, waarvoor we sinds Descartes in de algebra 'x' schrijven) - algebraïci werden 'cossisten' genoemd. Maar het woord 'cos' betekende in het Engels van die tijd slijpsteen.

In Recorde's dubbelzinnige toespeling is algebra de methode om de wiskundige geest te 'slijpen', net als Descartes een eeuw later verkondigde.