Raadselachtig portret van keizer

The Sun is het derde deel in een vierluik over macht.

Maar ondanks de esthetiek is de film een beetje preuts.

Foto Oleg Klimov Mr. Alexander Sokurov who is filmmaker of Lenfilm studio in St.Petersburg. 2003.06.10. Photo by Oleg Klimov/Pressphotos Pressphotos

Een man ontbijt. Hij vraagt zich af of hij wel of niet omelet moet nemen. Het is geen overweging die je verwacht in een film over Hirohito, keizer van Japan. Toch zou dat moeten, want juist in films over mannen met macht komt zo'n overweging vaak voor. Die laten zien dat mannen met macht mensen zijn, of ze dat nou met behulp van een omelet of met wc-papier demonstreren. Zelfs een god moet eten en naar de wc.

In The Sun zien we de keizer een paar dingen doen die de geschiedenisboeken gehaald hebben, maar vooral dingen die niet alleen des keizers zijn. We zien de keizer en zijn kabinet, de keizer aan het ontbijt, de keizer tijdens het bestuderen van een krab, de keizer in gesprek met generaal McArthur, de keizer die in een foto-album kijkt, de keizer die een Amerikaanse reep chocola uitpakt. Hij wordt hier nogal kinderlijk voorgesteld, die keizer - als dit een oorlogsmisdadiger is, dan weet hij dat goed verborgen te houden.

The Sun (Solntse) is het derde deel in wat een vierluik over macht moet worden. Het eerste deel, Moloch (1999), ging over Hitler, het tweede, Taurus (2001) over Lenin. Het vierde deel zal niet over één dictator gaan, maar over macht in het algemeen. Behalve met de eerdere delen van de tetralogie, vertoont The Sun overeenkomsten met Der Untergang van Olivier Hirschbiegel (2004). Beide gaan over de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog, Der Untergang over die van Hitler in zijn bunker in platgebombardeerd Berlijn, The Sun over die van Hirohito, een paar maanden later in zijn bunker bij het platgebombardeerde Tokio.

De verschillen zijn net zo groot: Hitler gaf zich niet over maar pleegde zelfmoord, Hirohito capituleerde en bleef tot 1989 in functie, zij het niet als god maar als 'gewoon' keizer. De verschillen in vorm zijn nog veel groter dan die in onderwerp. Hirschbiegel houdt zich aan de regels van het spel die lang geleden in Hollywood zijn vastgesteld; je weet wat er gebeurt, je weet wie er wanneer aan het woord is en waarom. Hoofdpersoon is niet Hitler, die blijft op enige afstand. Wij kijken mee met een van zijn secretaresses. Met haar zijn we erbij.

Hoe anders is alles in The Sun. We zijn er wel bij, maar wáár zijn we eigenlijk? Er is geen secretaresse, plaats en tijd worden niet aangeduid, bijna niemand krijgt een naam. De sensatie die overheerst als je naar een film als Der Untergang kijkt, is helderheid. Bij The Sun is er vooral verwarring. De een lijkt zijn verbeelding door de feiten te laten leiden, de ander gaat er mee aan de haal. Hirschbiegel toont gebombardeerde huizen vanuit de lucht als hij de bunker eens verlaat. Sokoerov laat vissen door de lucht zwemmen als Tokio wordt gebombardeerd.

Daarmee is niet gezegd dat de film van Hirschbiegel historisch nauwkeuriger is dan die van Sokoerov. Wij weten wel zeker dat die vissen niet boven Tokio hebben gezwommen, maar Sokoerov geeft zijn eigen visie en daardoor wordt zo'n bombardement opnieuw een nachtmerrie.

Bij een film als die van Hirschbiegel ligt altijd de kermis op de loer; als je ziet dat Bruno Ganz Hitler niet is, valt de hele illusie in duigen. Bij Sokoerov dreigen immer de nieuwe kleren van de keizer. Is deze film heel diepzinnig of is het allemaal onzin? Zelfs dat is bij The Sun niet zeker. Esthetisch is de film ontegenzeggelijk van een bijzondere schoonheid: het is alsof de mensen niet door lucht worden omringd, maar door troebel water. Op de geluidsband is vaak radiogeruis te horen, alsof de zender waarop wij Hirohito kunnen ontvangen steeds gestoord wordt.

Het verleden is niet meer te bereiken. Het is verleden. Het lijkt erop dat Sokoerov de kostuumfilm als genre niet helemaal vertrouwt en er een zeker dédain voor tentoonspreidt. Waarom laat hij niet de beroemde radiotoespraak horen waarin de keizer zijn capitulatie bekend maakte, of de toespraak waarin hij een half jaar later erkende geen god te zijn? Het maakt zijn film, ondanks de gedurfde esthetiek en de omstreden interpretatie van Hirohito als kinderlijke vredestichter, nogal preuts.

The Sun (Solntse)

Film

Regie: Aleksandr Sokoerov. Met: Issey Ogata, Robert Dawson. In: Filmmuseum, Amsterdam; Filmhuis, Den Haag; Lux, ***

Dana Linssen