Investeren in jezelf of in de maatschappij

Vrouwen die gestudeerd hebben, maar niet of nauwelijks gaan werken, zouden een deel van de kosten van hun studie moeten terugbetalen aan de staat. Dat vindt Sharon Dijksma (PvdA). 'Het is kapitaalvernietiging.'

Foto Walter Herfst Woerden 22 maart 2006 Janneke Goudswaard met zonen Niek en Koos. Foto: Walter Herfst Herfst, Walter

De dochter van Marrigje Barnard uit Texel hield er een spreekbeurt over op school. Moeders moeten werken, hield ze haar klasgenoten voor, want 'als je thuis zit mis je van alles'. Barnard ging na haar hbo-opleiding voor verpleegkundige werken, maar na een galblaasoperatie kreeg ze medische klachten waardoor ze dat niet meer kon. Nu heeft ze zes kinderen. Als het aan Sharon Dijksma ligt had ze de kosten van haar opleiding deels moeten terugbetalen.

Dijksma, vice-fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, vindt dat hoogopgeleide vrouwen na hun studie moeten blijven werken. Ook als ze kinderen krijgen. Daarom zegt ze in het blad Forum van werkgeversorganisatie VNO-NCW dat als hoogopgeleide vrouwen niet gaan werken, maar fulltime moeder worden, er sprake is van 'kapitaalvernietiging'. En: 'Die vrouwen zouden een deel van de kosten van hun opleiding moeten terugbetalen.'

Ze is niet de eerste die dat vindt. Minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) suggereerde twee jaar geleden dat als artsen na hun studie in deeltijd gingen werken, ze ook een deel van hun opleidingskosten moesten terugbetalen. Een medisch specialist opleiden kost al gauw een miljoen euro, zei hij. Yvonne van Rooy, collegevoorzitter van de Universiteit Utrecht, vindt ook 'dat we meer uit moeten dragen dat vrouwen die dankzij de samenleving een goede opleiding kunnen volgen, dit na hun studie moeten terugverdienen'.

De druk op vrouwen om te gaan werken zal de komende jaren flink worden opgevoerd, verwacht Mirjam Sijmons, directeur van uitzendorganisatie Content. Er zullen meer ouderen zijn en minder werkende mensen om de zorg aan die ouderen te betalen. 'Niet werken is een luxe die we ons niet meer kunnen veroorloven', zegt Sijmons. En ze geeft nog een andere reden waarom het voor de vrouwen zelf belangrijk is om de slag te blijven. 'Vrouwen doen zichzelf tekort als ze niet in staat zijn zichzelf financieel te onderhouden.' Ze somt op. Als vrouwen een paar jaar niet werken, komen ze moeilijk nog aan een baan. Een op de drie huwelijken strandt. De alimentatieplicht geldt, denkt Sijmons, hooguit een jaar of tien.

Behalve bijval kreeg Dijksma gisteren, toen het interview al op de website van VNO-NCW was verschenen, vooral kritiek op haar plan. Tweede-Kamerlid Gerda Verburg (CDA) zei: 'Dit is typisch PvdA: de overheid gaat bepalen hoe mensen hun leven in moeten richten. Het staat haaks op alles wat wij willen bereiken. Hoogopgeleide vrouwen zullen zeggen: dan ga ik maar niet aan kinderen beginnen. Arme meisjes zullen van hun ouders te horen krijgen: ga maar niet studeren.'

Hessel Oosterbeek, hoogleraar onderwijseconomie aan de Universiteit van Amsterdam, is ook bang dat door vrouwen een deel van hun studie terug te laten betalen, je ze niet stimuleert om te werken, maar demotiveert om te gaan studeren. Marrigje Barnard, wonend op Texel, beaamt dat. Als haar vóór haar studie was verteld dat ze beboet zou worden als ze niet zou gaan werken, was ze niet gaan studeren, zegt ze nu. Als het voorstel van de PvdA na haar studie zou zijn ingevoerd, had ze een uitkering aangevraagd om de boete te ontlopen.

Sharon Dijksma nuanceerde gisteren direct haar opmerkingen: 'Ik wil geen boete voor hoogopgeleide vrouwen die er voor kiezen niet te werken.' Dat afgestudeerden die niet werken een deel van hun studiekosten moeten terugbetalen, maakt deel uit van een PvdA-plan voor een nieuw leenstelsel voor studiekosten. 'Mensen moeten naar rato van hun inkomen terugbetalen. Wie zelf niet werkt zou op basis van het gezinsinkomen de studiekosten terug moeten betalen. Het is niet rechtvaardig als iemand die hard werkt voor een laag inkomen wel de studiekosten moet terugbetalen en iemand die niet werkt helemaal niets hoeft te betalen.'

Dijksma, zelf moeder van een zoontje van twee, vindt dat vrouwen de vrije keuze moeten hebben om wel of niet te gaan werken. 'Ik wil niemand dwingen te gaan werken. Ik ben zelf moeder. Daarom krijgen mensen ook vijfentwintig jaar de tijd om de studiekosten terug te betalen. Je zou dus een aantal jaren niet kunnen werken om voor je kinderen te zorgen en ervoor kiezen in die periode niet te betalen.'

Het probleem is niet dat vrouwen niet willen werken, maar dat ze te weinig werken. 68 procent van de vrouwen werkt. Van de hoogopgeleide vrouwen met kind blijft 90 procent doorwerken. Dat aantal bleef de afgelopen jaren toenemen. Maar ze werken vaak twee, drie dagen. Daardoor kunnen ze moeilijk carrière maken. In de bestuursraden van grote ondernemingen in Nederland is slechts 4 procent vrouw. En bovendien: hoe minder uren vrouwen werken, hoe eerder ze zullen afhaken. 'Nederland zou geen kampioen deeltijdwerken meer moeten zijn', zegt Van Rooy. Van de studenten geneeskunde is inmiddels 70 procent vrouw. 'Het is dus niet alleen wenselijk dat vrouwen blijven werken en meer gaan werken, het is maatschappelijk ook hard nodig.'

Gebrekkige en dure kinderopvang en naschoolse opvang zijn veelgenoemde redenen om niet te gaan werken. Yvonne van Rooy: 'Op scholen in België zijn sport en cultuur meer een onderdeel van de school, zodat ouders bijvoorbeeld niet met de kinderen heen en weer hoeven te slepen.' En vrouwen moeten af van het idee dat zíj voor de kinderen moeten zorgen, zegt Content-directeur Sijmons: 'Als vrouwen worden bestraft omdat ze thuiszitten, moeten de mannen voor wie ze thuis zitten evengoed worden bestraft.'